ವಿಷಯ ಸೂಚಿ
- ಪ್ರಸ್ತಾವನೆ: ಜೀವಶಕ್ತಿಯಿಂದ ದಿವ್ಯಪ್ರಜ್ಞೆಯೆಡೆಗೆ
- ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮತ್ತು ದಾರ್ಶನಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆ: ಆಗಮ ಮತ್ತು ವಚನಗಳ ಬೆಳಕಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣ
- ಷಟ್ಸ್ಥಲ ಸಿದ್ಧಾಂತದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಲಿಂಗದ ಸ್ಥಾನ ಮತ್ತು ಮಹತ್ವ
- ತ್ರಿವಿಧ ಲಿಂಗಗಳ ಮೀಮಾಂಸೆ: ಇಷ್ಟ-ಪ್ರಾಣ-ಭಾವ ಸಂಬಂಧ
- ಸಿದ್ಧಾಂತ ಶಿಖಾಮಣಿ: ಪ್ರಾಣಲಿಂಗದ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ
- ವಚನ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಲಿಂಗದ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ
- ಬಸವಣ್ಣ: ದೇಹದೇಗುಲದ ಒಳಜ್ಯೋತಿ
- ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭು: ಶೂನ್ಯ ಸಂಪಾದನೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣದ ನಿರಾಳ
- ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿ: ಭಾವದ ಬೆಸುಗೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣನಾಥ
- ಚನ್ನಬಸವಣ್ಣ: ಜ್ಞಾನಕ್ರಿಯೆಯ ಸಮನ್ವಯ
- ಶೂನ್ಯಸಂಪಾದನೆ: ಪ್ರಾಣಲಿಂಗಿಸ್ಥಲದ ತಾತ್ತ್ವಿಕ ಸಂಘರ್ಷ ಮತ್ತು ಸಮನ್ವಯ
- ಹರಿಹರ ಮತ್ತು ರಾಘವಾಂಕರ ಕಾವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಲಿಂಗದ ಛಾಯೆ
- ಶಿವಯೋಗ: ಪ್ರಾಣಲಿಂಗ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರದ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಮಾರ್ಗ
- ಉಪಸಂಹಾರ
೧. ಪ್ರಸ್ತಾವನೆ: ಜೀವಶಕ್ತಿಯಿಂದ ದಿವ್ಯಪ್ರಜ್ಞೆಯೆಡೆಗೆ
ಭಾರತೀಯ ತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಶತಮಾನದ ವಚನ ಚಳುವಳಿಯು ಕೇವಲ ಸಾಮಾಜಿಕ ಕ್ರಾಂತಿಯಲ್ಲ, ಅದೊಂದು ಬೃಹತ್ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಪ್ರಯೋಗವಾಗಿತ್ತು. ಈ ಚಳುವಳಿಯ ಕೇಂದ್ರಬಿಂದು "ಲಿಂಗ". ವೀರಶೈವ ಅಥವಾ ಲಿಂಗಾಯತ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ, ಲಿಂಗವು ಕೇವಲ ಪೂಜಾರ್ಹ ವಸ್ತುವಲ್ಲ, ಅದು ವಿಶ್ವಪ್ರಜ್ಞೆಯ (Universal Consciousness) ಸಾಂಕೇತಿಕ ರೂಪ. ಈ ಧರ್ಮದ ಅಂತರಂಗದ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ "ಪ್ರಾಣ" ಮತ್ತು "ಪ್ರಾಣಲಿಂಗ" ಎಂಬ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಗಳು ಅತ್ಯಂತ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಪಾತ್ರವನ್ನು ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಸಾಮಾನ್ಯ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಉಸಿರಾಟ ಅಥವಾ ಜೀವವಾಯು ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ 'ಪ್ರಾಣ'ವು, ಶರಣರ ಪರಿಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ "ಅರಿವು" ಅಥವಾ "ಚೈತನ್ಯ"ದ ವಾಹಕವಾಗಿ ಮಾರ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಜೀವಿಯು ತನ್ನ ಲೌಕಿಕ ಅಸ್ತಿತ್ವದಿಂದ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಸತ್ಯದ ಕಡೆಗೆ ಸಾಗುವ ಪಯಣದಲ್ಲಿ, ತನ್ನ ಪ್ರಾಣಶಕ್ತಿಯನ್ನೇ ಲಿಂಗವನ್ನಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯೇ "ಪ್ರಾಣಲಿಂಗ"ದ ತಿರುಳು.
ಈ ಮಹಾಪ್ರಬಂಧವು ಪ್ರಾಣ, ಪ್ರಾಣಲಿಂಗ ಮತ್ತು ಇವುಗಳ ಸುತ್ತ ಹೆಣೆದುಕೊಂಡಿರುವ ಇಷ್ಟಲಿಂಗ ಹಾಗೂ ಭಾವಲಿಂಗಗಳ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಸಂಬಂಧಗಳನ್ನು ಬಸವಾದಿ ಪ್ರಮಥರ ವಚನಗಳು, ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭುವಿನ ಶೂನ್ಯಸಂಪಾದನೆ, ಮತ್ತು ಸಿದ್ಧಾಂತ ಶಿಖಾಮಣಿಯಂತಹ ಸಂಸ್ಕೃತ ಆಕರ ಗ್ರಂಥಗಳ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಆಳವಾಗಿ ಶೋಧಿಸುತ್ತದೆ. ಸ್ಥೂಲದಿಂದ ಸೂಕ್ಷ್ಮಕ್ಕೆ, ಸೂಕ್ಷ್ಮದಿಂದ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ಸಾಗುವ ಈ ಯಾನದಲ್ಲಿ, ಪ್ರಾಣವು ಹೇಗೆ ಒಂದು ಜಡವಾದ ಗಾಳಿಯಿಂದ ಚಿತ್-ಶಕ್ತಿಯಾಗಿ (Conscious Force) ರೂಪಾಂತರಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ವಿಶ್ಲೇಷಿಸುವುದೇ ಈ ವರದಿಯ ಮೂಲ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿದೆ.
೨. ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮತ್ತು ದಾರ್ಶನಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆ: ಆಗಮ ಮತ್ತು ವಚನಗಳ ಬೆಳಕಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣ
ವೀರಶೈವ ಧರ್ಮವು ವೇದಗಳ ಕರ್ಮಕಾಂಡವನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿ, ಆಗಮಗಳ ಜ್ಞಾನಕಾಂಡ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಕಾಂಡಗಳನ್ನು ತನ್ನದೇ ಆದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಪುನರ್ವಿಮರ್ಶಿಸಿತು. ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣವು ಯಜ್ಞದ ಹವಿಸ್ಸನ್ನು ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ತಲುಪಿಸುವ ಮಾಧ್ಯಮವಾಗಿದ್ದರೆ, ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ (ಪತಂಜಲಿ) ಪ್ರಾಣಾಯಾಮದ ಮೂಲಕ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವ ಸಾಧನವಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ, ವಚನಕಾರರು ಮತ್ತು ವೀರಶೈವ ಆಚಾರ್ಯರು ಈ ಎರಡೂ ದೃಷ್ಟಿಕೋನಗಳಿಂದ ಭಿನ್ನವಾದ ನಿಲುವನ್ನು ತಳೆದರು.
ವೀರಶೈವ ದರ್ಶನದಲ್ಲಿ, ಪ್ರಾಣವು ನಿಗ್ರಹಿಸಬೇಕಾದ ಶತ್ರುವಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ಸಂಸ್ಕಾರಗೊಳಿಸಬೇಕಾದ ಮಿತ್ರ. "ಕಳಬೇಡ ಕೊಲಬೇಡ" ಎಂಬ ಸಪ್ತಸೂತ್ರಗಳು ಕೇವಲ ಬಾಹ್ಯ ನಡವಳಿಕೆಗಳಲ್ಲ, ಅವು ಪ್ರಾಣದ ಶುದ್ಧೀಕರಣದ ಮೊದಲ ಹಂತಗಳು. ಪ್ರಾಣವು ಮಲಿನಗೊಂಡಾಗ ಅದು ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧಗಳಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮುತ್ತದೆ; ಅದೇ ಪ್ರಾಣವು ಲಿಂಗದೀಕ್ಷೆಯ ಮೂಲಕ ಶುದ್ಧವಾದಾಗ ಅದು "ಶಿವಶಕ್ತಿ"ಯಾಗುತ್ತದೆ.
ಶರಣರ ಪ್ರಕಾರ, ಸೃಷ್ಟಿಯು ಶಿವನ ಲೀಲೆ. ಶಿವನು ತನ್ನ ಶಕ್ತಿಯ ಮೂಲಕ ಸೃಷ್ಟಿಗೆ ಇಳಿದು ಬರುತ್ತಾನೆ. ಈ ಇಳಿದು ಬರುವಿಕೆಯಲ್ಲಿ (Involution), ಚೈತನ್ಯವು ಪ್ರಾಣವಾಗಿ, ಪ್ರಾಣವು ಮನಸ್ಸಾಗಿ, ಮನಸ್ಸು ಇಂದ್ರಿಯಗಳಾಗಿ ಘನೀಭವಿಸುತ್ತದೆ. ಸಾಧನೆಯ ಹಾದಿಯಲ್ಲಿ (Evolution), ಈ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಹಿಮ್ಮುಖಗೊಳಿಸಬೇಕು. ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ, ಮನಸ್ಸನ್ನು ಪ್ರಾಣದಲ್ಲಿ, ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಲಿಂಗದಲ್ಲಿ (ಶಿವನಲ್ಲಿ) ಲಯಗೊಳಿಸಬೇಕು. ಇದನ್ನೇ ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭುಗಳು "ಉಲ್ಟಾ ಸಾಧನೆ" ಅಥವಾ "ಬೆಡಗು" ಎಂದು ಕರೆದದ್ದು.
"ಪ್ರಾಣವ ಲಿಂಗದಲ್ಲಿ ಲೀಯವ ಮಾಡು, ಲಿಂಗವ ಪ್ರಾಣದಲ್ಲಿ ಲೀಯವ ಮಾಡು."
ಈ ತತ್ತ್ವವು ಕೇವಲ ತಾತ್ತ್ವಿಕವಲ್ಲ, ಇದು ಅನುಭಾವಿಕ. ವಚನ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ "ಪ್ರಾಣ" ಪದವು ಅನೇಕ ಕಡೆ "ಜೀವ", "ಉಸಿರು", "ಅರಿವು", ಮತ್ತು "ಶಕ್ತಿ" ಎಂಬ ಅರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಕೆಯಾಗಿದೆ. ಆದರೆ "ಪ್ರಾಣಲಿಂಗ" ಎಂಬ ಪದವು ಬಂದಾಗ, ಅದು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಷಟ್ಸ್ಥಲದ ಉನ್ನತ ಹಂತವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.
೩. ಷಟ್ಸ್ಥಲ ಸಿದ್ಧಾಂತದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಲಿಂಗದ ಸ್ಥಾನ ಮತ್ತು ಮಹತ್ವ
ವೀರಶೈವ ಧರ್ಮದ ಬೆನ್ನೆಲುಬು "ಷಟ್ಸ್ಥಲ ಸಿದ್ಧಾಂತ". ಇದು ಭಕ್ತನು (ಅಂಗ) ದೇವರೊಂದಿಗೆ (ಲಿಂಗ) ಐಕ್ಯವಾಗುವ ಆರು ಹಂತಗಳನ್ನು ವೈಜ್ಞಾನಿಕವಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಏಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಲಿಂಗಿಸ್ಥಲವು ನಾಲ್ಕನೆಯದು.
ಕೆಳಗಿನ ಕೋಷ್ಟಕವು ಷಟ್ಸ್ಥಲಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಲಿಂಗದ ಸ್ಥಾನ ಮತ್ತು ಅದರ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ:
| ಸ್ಥಲದ ಹೆಸರು | ಅಂಗದ ಸ್ವರೂಪ | ಭಕ್ತಿಯ ಪ್ರಕಾರ | ಸಾಧನೆಯ ಹಂತ | ಪ್ರಾಣದ ಸ್ಥಿತಿ |
| ೧. ಭಕ್ತ ಸ್ಥಲ | ಶ್ರದ್ಧಾ ಭಕ್ತಿ | ಶ್ರದ್ಧೆ | ಇಷ್ಟಲಿಂಗ ಪೂಜೆ (ಆರಂಭಿಕ) | ಪ್ರಾಣವು ದೇಹದ ಆಸೆಗಳಿಗೆ ಬದ್ಧವಾಗಿರುತ್ತದೆ. |
| ೨. ಮಾಹೇಶ್ವರ ಸ್ಥಲ | ನಿಷ್ಠಾ ಭಕ್ತಿ | ನಿಷ್ಠೆ | ಲಿಂಗನಿಷ್ಠೆ, ಏಕದೇವೋಪಾಸನೆ | ಪ್ರಾಣವು ದೃಢಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಚಂಚಲತೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ. |
| ೩. ಪ್ರಸಾದಿ ಸ್ಥಲ | ಅವಧಾನ ಭಕ್ತಿ | ಜಾಗರೂಕತೆ | ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಲಿಂಗಪ್ರಸಾದವೆಂದು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದು | ಪ್ರಾಣವು ಶುದ್ಧಗೊಂಡು 'ಪ್ರಸಾದ'ಮಯವಾಗುತ್ತದೆ. |
| ೪. ಪ್ರಾಣಲಿಂಗಿ ಸ್ಥಲ | ಅನುಭವ ಭಕ್ತಿ | ಅನುಭಾವ | ಅಂತರಂಗದ ಜ್ಯೋತಿಯ ದರ್ಶನ | ಪ್ರಾಣವೇ ಲಿಂಗವಾಗುತ್ತದೆ (ಪ್ರಾಣಲಿಂಗ). |
| ೫. ಶರಣ ಸ್ಥಲ | ಆನಂದ ಭಕ್ತಿ | ಶರಣಾಗತಿ | ದ್ವೈತ ಭಾವ ಅಳಿದು ಪತಿ-ಪತಿ ಭಾವ | ಪ್ರಾಣವು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಲಿಂಗದಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತದೆ. |
| ೬. ಐಕ್ಯ ಸ್ಥಲ | ಸಮರಸ ಭಕ್ತಿ | ಐಕ್ಯತೆ | ಅಂಗ-ಲಿಂಗ ಒಂದಾಗುವ ಪರಿ | ಪ್ರಾಣ ಮತ್ತು ಲಿಂಗದ ಭೇದ ಅಳಿಯುತ್ತದೆ (ಬಯಲು). |
ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ:
ಮೊದಲೆರಡು ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ (ಭಕ್ತ ಮತ್ತು ಮಾಹೇಶ್ವರ), ಸಾಧಕನು ಬಾಹ್ಯ ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಗೆ (Tyaganga) ಒತ್ತು ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಇಷ್ಟಲಿಂಗದ ಪೂಜೆ, ನೇಮ, ನಿಷ್ಠೆಗಳು ಪ್ರಧಾನವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಮೂರನೆಯ ಹಂತವಾದ ಪ್ರಸಾದಿ ಸ್ಥಲದಲ್ಲಿ, ಮನಸ್ಸು ಜಾಗರೂಕವಾಗುತ್ತದೆ (Avadhana). ಆದರೆ ನಾಲ್ಕನೆಯ ಹಂತವಾದ ಪ್ರಾಣಲಿಂಗಿ ಸ್ಥಲಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ, ಒಂದು ಮಹತ್ತರವಾದ ಬದಲಾವಣೆ ಆಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ 'ಕೈ'ಯಲ್ಲಿ ಪೂಜಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಇಷ್ಟಲಿಂಗವು, ಈಗ 'ಮನಸ್ಸಿನ' ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣತೊಡಗುತ್ತದೆ. ಸಾಧಕನು "ಭೋಗಾಂಗ"ನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಅಂದರೆ ಅವನು ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಭೋಗಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಆ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಲಿಂಗಕ್ಕೆ ಅರ್ಪಿಸಿ, ಅದರ ಪ್ರಸಾದದ ರುಚಿಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ "ಭೋಗ" ಎಂದರೆ ವಿಷಯ ಸುಖವಲ್ಲ, ಅದು "ಶಿವಾನುಭವದ ಭೋಗ".
ಪ್ರಾಣಲಿಂಗಿ ಸ್ಥಲದಲ್ಲಿ, ಸಾಧಕನು:
ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಜಗತ್ತಿನ ಕಲ್ಮಶಗಳಿಗೆ ಅಂಟಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ (ತಾವರೆಯ ಎಲೆಯ ಮೇಲಿನ ನೀರಿನಂತೆ).
ಅಂತರಂಗದ ಅರಿವಿನ ಜ್ಯೋತಿಯನ್ನು ಸದಾ ಕಾಣುತ್ತಿರುತ್ತಾನೆ.
ಅವನ ಪ್ರತಿ ಉಸಿರೂ "ಸೋಹಂ" (ನಾನೇ ಅವನು) ಎಂಬ ಮಂತ್ರದ ಜಪವಾಗಿರುತ್ತದೆ.
೪. ತ್ರಿವಿಧ ಲಿಂಗಗಳ ಮೀಮಾಂಸೆ: ಇಷ್ಟ-ಪ್ರಾಣ-ಭಾವ ಸಂಬಂಧ
ವೀರಶೈವ ತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರದ ಅತ್ಯಂತ ವಿಶಿಷ್ಟ ಕೊಡುಗೆಯೆಂದರೆ ಇಷ್ಟಲಿಂಗ, ಪ್ರಾಣಲಿಂಗ ಮತ್ತು ಭಾವಲಿಂಗಗಳ ಪರಿಕಲ್ಪನೆ. ಇವು ಮೂರು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಲಿಂಗಗಳಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ಒಂದೇ ಪರವಸ್ತುವಿನ ಮೂರು ಆಯಾಮಗಳು. ಇದನ್ನು "ಮೂರು ಶರೀರಗಳ" (Three Bodies Doctrine) ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಮೂಲಕ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು.
೪.೧ ಇಷ್ಟಲಿಂಗ: ಸ್ಥೂಲದ ಸಂಕೇತ
ಇಷ್ಟಲಿಂಗವು ಗುರುವು ದೀಕ್ಷೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಶಿಷ್ಯನಿಗೆ ಕರುಣಿಸುವ ಸಾಕಾರ ರೂಪ. ಇದು ಕೇವಲ ಕಲ್ಲಲ್ಲ, ಇದು "ನಾಗರಸ" ಮತ್ತು ಇತರ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಮೂಲಿಕೆಗಳಿಂದ ತಯಾರಿಸಿದ "ಕಾಂತಃ" (Kanthi - Covering) ವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. ಇದು ಸ್ಥೂಲ ಶರೀರಕ್ಕೆ (Gross Body) ಸಂಬಂಧಿಸಿದ್ದು. ಇದರ ಆರಾಧನೆಯು ಬಾಹ್ಯ ಪೂಜೆ ಮತ್ತು ದೃಷ್ಟಿಯೋಗದ (Trataka) ಮೂಲಕ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಇಷ್ಟಲಿಂಗವು ವಿಶ್ವದ ಆಕಾರವನ್ನು (Oval shape) ಹೊಂದಿದ್ದು, ಇದು ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದ ಸಂಕೇತವಾಗಿದೆ.
೪.೨ ಪ್ರಾಣಲಿಂಗ: ಸೂಕ್ಷ್ಮದ ಸಂಕೇತ
ಇದು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಶರೀರಕ್ಕೆ (Subtle Body) ಸಂಬಂಧಿಸಿದ್ದು. ಯಾವಾಗ ಸಾಧಕನು ಇಷ್ಟಲಿಂಗದ ಮೇಲೆ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸುತ್ತಾನೋ, ಆಗ ಆತನ ಮನಸ್ಸು ಏಕಾಗ್ರವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಏಕಾಗ್ರತೆಯಿಂದ ಅಂತರಂಗದಲ್ಲಿ ಒಂದು "ಜ್ಯೋತಿ" ಅಥವಾ "ಬೆಳಕು" ಗೋಚರಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಜ್ಯೋತಿಯೇ ಪ್ರಾಣಲಿಂಗ. ಇದು ಪಂಚೇಂದ್ರಿಯಗಳಿಗೆ ನಿಲುಕದ, ಕೇವಲ ಮನಸ್ಸಿನ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣುವ ದಿವ್ಯ ತೇಜಸ್ಸು.
ಸಿದ್ಧಾಂತ ಶಿಖಾಮಣಿಯು ಹೇಳುವಂತೆ:
"ಪ್ರಾಣಲಿಂಗಂ ತದೇವ ಸ್ಯಾತ್ ಯತ್ ಪ್ರಾಣೇನ ವಿಭಾವ್ಯತೇ"
(ಯಾವುದು ಪ್ರಾಣಶಕ್ತಿಯ ಮೂಲಕ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತದೆಯೋ, ಅದೇ ಪ್ರಾಣಲಿಂಗ).
೪.೩ ಭಾವಲಿಂಗ: ಕಾರಣದ ಸಂಕೇತ
ಇದು ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದದ್ದು ಮತ್ತು ಕಾರಣ ಶರೀರಕ್ಕೆ (Causal Body) ಸಂಬಂಧಿಸಿದ್ದು. ಪ್ರಾಣಲಿಂಗದ ಧ್ಯಾನವು ಗಾಢವಾದಾಗ, ಸಾಧಕನು ತಾನು ಮತ್ತು ದೇವರು ಬೇರೆ ಎಂಬ ಭಾವನೆಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ಉಳಿಯುವುದು ಕೇವಲ "ಅರಿವು" ಅಥವಾ "ಆನಂದ". ಈ ನಿಷ್ಕಲ ಆನಂದವೇ ಭಾವಲಿಂಗ. ಇದು "ತೃಪ್ತಿ"ಯ ಸ್ವರೂಪ.
ಸಂಬಂಧಗಳ ಕೋಷ್ಟಕ:
| ಲಕ್ಷಣಗಳು | ಇಷ್ಟಲಿಂಗ | ಪ್ರಾಣಲಿಂಗ | ಭಾವಲಿಂಗ |
| ದೇಹ | ಸ್ಥೂಲ ಶರೀರ (Physical Body) | ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಶರೀರ (Astral/Subtle Body) | ಕಾರಣ ಶರೀರ (Causal Body) |
| ಸ್ಥಾನ | ಹಸ್ತ / ಕರಸ್ಥಲ | ಪ್ರಾಣ / ಮನಸ್ಸು | ಆತ್ಮ / ಭಾವ |
| ತತ್ತ್ವ | ಆಚಾರ (Conduct) | ವಿಚಾರ / ಅರಿವು (Consciousness) | ಆನಂದ (Bliss) |
| ದೀಕ್ಷೆ | ಕ್ರಿಯಾ ದೀಕ್ಷೆ | ಮಂತ್ರ ದೀಕ್ಷೆ | ವೇಧಾ ದೀಕ್ಷೆ |
| ಯೋಗ | ದೃಷ್ಟಿ ಯೋಗ / ತ್ರಾಟಕ | ಧ್ಯಾನ ಯೋಗ | ಶಿವಯೋಗ / ಸಮಾಧಿ |
| ಅಂಗ | ತ್ಯಾಗಾಂಗ | ಭೋಗಾಂಗ | ಯೋಗಾಂಗ |
ಈ ಮೇಲಿನ ಕೋಷ್ಟಕದಿಂದ ನಾವು ತಿಳಿಯುವುದೇನೆಂದರೆ, ವೀರಶೈವ ಸಾಧನೆಯು ಇಷ್ಟಲಿಂಗದಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಿ, ಪ್ರಾಣಲಿಂಗದ ಮೂಲಕ ಹಾದು, ಭಾವಲಿಂಗದಲ್ಲಿ ಪರ್ಯವಸಾನಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಇಷ್ಟಲಿಂಗವಿಲ್ಲದೆ ಪ್ರಾಣಲಿಂಗವಿಲ್ಲ; ಪ್ರಾಣಲಿಂಗವಿಲ್ಲದೆ ಭಾವಲಿಂಗವಿಲ್ಲ. ಬಸವಣ್ಣನವರು ಹೇಳುವಂತೆ, "ಹೊರಗೆ ಇಷ್ಟಲಿಂಗ, ಒಳಗೆ ಪ್ರಾಣಲಿಂಗ". ಇವೆರಡರ ಸಮನ್ವಯವೇ ನಿಜವಾದ ಲಿಂಗಾಯತ ಧರ್ಮದ ತಿರುಳು.
೫. ಸಿದ್ಧಾಂತ ಶಿಖಾಮಣಿ: ಪ್ರಾಣಲಿಂಗದ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ
"ಸಿದ್ಧಾಂತ ಶಿಖಾಮಣಿ"ಯು ವೀರಶೈವ ಧರ್ಮದ ಪ್ರಮಾಣ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಶಿವಯೋಗಿ ಶಿವಾಚಾರ್ಯರು ರಚಿಸಿದ ಈ ಗ್ರಂಥವು, ರೇಣುಕಾಚಾರ್ಯರು ಅಗಸ್ತ್ಯ ಮುನಿಗೆ ಉಪದೇಶಿಸಿದ ತತ್ತ್ವಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಬರುವ "ಪ್ರಾಣಲಿಂಗಿಸ್ಥಲ"ದ ವಿವರಣೆಗಳು ಅತ್ಯಂತ ಮೌಲಿಕವಾಗಿವೆ.
೫.೧ ದೀಕ್ಷಾ ಸಂಸ್ಕಾರ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣ
ಸಿದ್ಧಾಂತ ಶಿಖಾಮಣಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಗುರುವು ಶಿಷ್ಯನಿಗೆ ದೀಕ್ಷೆ ನೀಡುವಾಗ, ಶಿಷ್ಯನ ಪ್ರಾಣದಲ್ಲಿ ಅಡಗಿರುವ ಮಲಗಳನ್ನು (ಅಜ್ಞಾನದ ಕಲ್ಮಶಗಳನ್ನು) ತನ್ನ ಮಂತ್ರಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಸುಟ್ಟುಹಾಕುತ್ತಾನೆ.
"ದೀಯತೇ ಚ ಶಿವಜ್ಞಾನಂ ಕ್ಷೀಯತೇ ಪಾಶಬಂಧನಮ್ |
ಯಸ್ಮಾದತಃ ಸಮಖ್ಯಾತಾ ದೀಕ್ಷೇತಿಯಂ ವಿಚಕ್ಷಣೈಃ ||"
ಗುರುವು ಶಿಷ್ಯನ ಪ್ರಾಣಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಜಾಗೃತಗೊಳಿಸಿ, ಅದರಲ್ಲಿ ಲಿಂಗವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದನ್ನು "ಸ್ವಾಯತ" (Swayata) ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಅಂದರೆ, ಲಿಂಗವನ್ನು ತನ್ನ ಪ್ರಾಣದೊಂದಿಗೆ ಒಂದಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು.
೫.೨ ಪಂಚಭೂತಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಲಿಂಗ
ಸಿದ್ಧಾಂತ ಶಿಖಾಮಣಿಯು ಪ್ರಾಣಲಿಂಗವನ್ನು ಪಂಚಭೂತಗಳ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ರೂಪವನ್ನಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಸಾಧಕನು ಇಷ್ಟಲಿಂಗವನ್ನು ಪೂಜಿಸುವಾಗ, ಪಂಚಭೂತಗಳಿಂದಾದ (ಭೂಮಿ, ನೀರು, ಅಗ್ನಿ, ವಾಯು, ಆಕಾಶ) ತನ್ನ ದೇಹವನ್ನು ಶುದ್ಧೀಕರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.
ಪೃಥ್ವಿ ತತ್ತ್ವವು ಇಷ್ಟಲಿಂಗದ ಆಧಾರ.
ಜಲ ಮತ್ತು ಅಗ್ನಿ ತತ್ತ್ವಗಳು ಪೂಜಾ ದ್ರವ್ಯಗಳು.
ವಾಯು ತತ್ತ್ವವು ಮಂತ್ರೋಚ್ಚಾರಣೆ (ಪ್ರಾಣ).
ಆಕಾಶ ತತ್ತ್ವವು ಧ್ಯಾನದ ಮೌನ.
ಯಾವಾಗ ಈ ಪಂಚತತ್ತ್ವಗಳು ಶುದ್ಧವಾಗುತ್ತವೆಯೋ, ಆಗ ಪ್ರಾಣಲಿಂಗವು "ಚಿತ್-ಕಳೆ"ಯಾಗಿ (Divine Spark) ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ. ಸಿದ್ಧಾಂತ ಶಿಖಾಮಣಿಯಲ್ಲಿ ರೇಣುಕಾಚಾರ್ಯರು ಅಗಸ್ತ್ಯರಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ: "ಎಲೈ ಅಗಸ್ತ್ಯನೇ, ಯಾರು ತನ್ನ ಪ್ರಾಣದಲ್ಲಿ ಲಿಂಗವನ್ನೂ, ಲಿಂಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣವನ್ನೂ ಕಾಣುತ್ತಾರೋ, ಅವರಿಗೆ ಪುನರ್ಜನ್ಮವಿಲ್ಲ."
೫.೩ ಶಿವಯೋಗದ ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ
ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಶ್ಲೋಕವು ಪ್ರಾಣಲಿಂಗ ಧ್ಯಾನದ ವಿಧಾನವನ್ನು ಹೀಗೆ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ (ಭಾವಾರ್ಥ):
"ಅಂಗೈಯಲ್ಲಿ ಇಷ್ಟಲಿಂಗವನ್ನು ಹಿಡಿದು, ಅರ್ಧ ಕಣ್ಣು ಮುಚ್ಚಿ (ಅನಿಮಿಷ ದೃಷ್ಟಿ), ಮನಸ್ಸಿನ ಎಲ್ಲ ವೃತ್ತಿಗಳನ್ನು ಲಿಂಗದ ಜ್ಯೋತಿಯಲ್ಲಿ ಲಯಗೊಳಿಸಬೇಕು. ಆಗ ಅಂತರಂಗದಲ್ಲಿ ಹೊಳೆಯುವ ಬೆಳಗೇ ಪ್ರಾಣಲಿಂಗ."
ಇಲ್ಲಿ ಹಠಯೋಗದ ಕಠಿಣ ದೈಹಿಕ ಕಸರತ್ತುಗಳಿಲ್ಲ. ಬದಲಾಗಿ, "ಸಹಜ ಯೋಗ" ಅಥವಾ "ಶಿವಯೋಗ"ವಿದೆ. ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ತಡೆಯದೆ, ಅದನ್ನು ಧ್ಯಾನದ ಮೂಲಕ ಶಾಂತಗೊಳಿಸುವುದೇ ಇಲ್ಲಿನ ರಹಸ್ಯ.
೬. ವಚನ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಲಿಂಗದ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ
ವಚನಕಾರರು ಶಾಸ್ತ್ರದ ಕ್ಲಿಷ್ಟ ಭಾಷೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಜನಸಾಮಾನ್ಯರ ಆಡುಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಗಹನವಾದ ಸತ್ಯಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದರು. ಅವರ ವಚನಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಲಿಂಗದ ಪರಿಕಲ್ಪನೆ ವೈವಿಧ್ಯಮಯವಾಗಿ ಮೂಡಿಬಂದಿದೆ.
೬.೧ ಬಸವಣ್ಣ: ದೇಹದೇಗುಲದ ಒಳಜ್ಯೋತಿ
ಬಸವಣ್ಣನವರು ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ನೆಲೆಗಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಕಂಡವರು. ಅವರಿಗೆ ದೇಹವೇ ದೇವಾಲಯ.
ಉಳ್ಳವರು ಶಿವಾಲಯವ ಮಾಡುವರು
ನಾನೇನ ಮಾಡುವೆ ಬಡವನಯ್ಯಾ
ಎನ್ನ ಕಾಲೇ ಕಂಬ, ದೇಹವೇ ದೇಗುಲ
ಶಿರ ಹೊನ್ನ ಕಳಸವಯ್ಯಾ
ಕೂಡಲಸಂಗಮದೇವ ಕೇಳಯ್ಯಾ
ಸ್ಥಾವರಕ್ಕಳಿವುಂಟು ಜಂಗಮಕ್ಕಳಿವಿಲ್ಲ
ಈ ವಚನದಲ್ಲಿ "ಜಂಗಮ" ಎಂದರೆ ಕೇವಲ ಸಂಚಾರಿ ಸಾಧುವಲ್ಲ, ಅದು "ಚಲಿಸುವ ಚೈತನ್ಯ" ಅಥವಾ "ಪ್ರಾಣ". ಕಲ್ಲಿನ ಗುಡಿ (ಸ್ಥಾವರ) ಬಿದ್ದು ಹೋಗಬಹುದು, ಆದರೆ ಪ್ರಾಣಲಿಂಗವನ್ನು ಧರಿಸಿದ ದೇಹವೆಂಬ ಗುಡಿ (ಜಂಗಮ) ಚೈತನ್ಯರೂಪವಾದುದು, ಅದಕ್ಕೆ ಅಳಿವಿಲ್ಲ (ಆತ್ಮಕ್ಕೆ ಸಾವಿಲ್ಲ).
ಮತ್ತೊಂದು ವಚನದಲ್ಲಿ ಬಸವಣ್ಣನವರು ಪ್ರಾಣ ಮತ್ತು ಲಿಂಗದ ಅವಿನಾಭಾವ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಹೀಗೆ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾರೆ:
ಎಳ್ಳಿನೊಳಗೆ ಎಣ್ಣೆ, ಹಾಲಿನೊಳಗೆ ತುಪ್ಪ
ಹೂವಿನೊಳಗೆ ಗಂಧದಂತೆ ಇದ್ದಿತ್ತಯ್ಯಾ
ಆಗುವಲಗಾಗದಂತೆ ಇದ್ದ
ಕೂಡಲಸಂಗಮದೇವ
ಎಳ್ಳಿನಲ್ಲಿ ಎಣ್ಣೆ ಇರುವಂತೆ, ನಮ್ಮ ಪ್ರಾಣದಲ್ಲಿ ಲಿಂಗವು ಅಡಗಿದೆ. ಅದನ್ನು ಹೊರತೆಗೆಯಲು (ಅನುಭವಕ್ಕೆ ತಂದುಕೊಳ್ಳಲು) ಭಕ್ತಿಯೆಂಬ ಯಂತ್ರ ಬೇಕು. ಬಸವಣ್ಣನವರ ಪ್ರಕಾರ, ಇಷ್ಟಲಿಂಗವು ಕನ್ನಡಿಯಂತೆ. ಕನ್ನಡಿಯಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಪ್ರತಿಬಿಂಬವನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ, ಇಷ್ಟಲಿಂಗದಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಅಂತರಂಗದ ಪ್ರಾಣಲಿಂಗವನ್ನು ಕಾಣಬೇಕು.
೬.೨ ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭು: ಶೂನ್ಯ ಸಂಪಾದನೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣದ ನಿರಾಳ
ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭುಗಳು ಅನುಭಾವದ ಶಿಖರ. ಅವರ ವಚನಗಳು "ಬೆಡಗಿನ ವಚನಗಳು" (Riddle Poems). ಅವರು ಪ್ರಾಣಲಿಂಗವನ್ನು "ಗುಹೇಶ್ವರ" ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಗುಹೇಶ್ವರ ಎಂದರೆ ಹೃದಯದ ಗುಹೆಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವವನು.
ಗುಹೇಶ್ವರ ಲಿಂಗವು ನಿಮ್ಮ ಪ್ರಾಣದೊಳಗಲ್ಲದೆ ಬೇರಿಲ್ಲ ನೋಡಾ
ಅಲ್ಲಮರು "ಗಾಳಿ" ಮತ್ತು "ಉಸಿರು" ಇವುಗಳ ನಡುವಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ಗುರುತಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸಾಮಾನ್ಯ ಗಾಳಿಯು ಮೂಗಿನ ಮೂಲಕ ಬಂದು ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ "ಪ್ರಾಣ"ವು ಅರಿವಿನ ಸಂಕೇತ.
ಬಗಿದು ನೋಡಿದರೆ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದೊಳಗೆ ಒಬ್ಬನೇ ದೇವ
ಆತ ನಮ್ಮ ಪ್ರಾಣದೊಳಗಿದ್ದಾನಲ್ಲ!
ಅಲ್ಲಮರ ಪ್ರಕಾರ, ಪ್ರಾಣಲಿಂಗಿ ಸ್ಥಲವನ್ನು ತಲುಪಿದ ಸಾಧಕನಿಗೆ "ನಾದ, ಬಿಂದು, ಕಳೆ"ಗಳ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅಲ್ಲಮರು ಇದನ್ನೂ ಮೀರಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತಾರೆ. "ನಾದಪ್ರಿಯ ಶಿವನೆಂಬರು, ನಾದವ ನಾನರಿಯೆ" ಎಂದು ಹೇಳುವ ಮೂಲಕ, ಶಬ್ದ ಮತ್ತು ಬೆಳಕಿನ ಆಚೆಗಿನ "ನಿರಾಳ" (Void/Silence) ಸ್ಥಿತಿಯೇ ನಿಜವಾದ ಪ್ರಾಣಲಿಂಗ ಎಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಾರೆ.
೬.೩ ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿ: ಭಾವದ ಬೆಸುಗೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣನಾಥ
ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿಗೆ ಪ್ರಾಣಲಿಂಗವು ಕೇವಲ ತತ್ತ್ವವಲ್ಲ, ಅದು ಆಕೆಯ ಪ್ರಿಯಕರ, "ಚನ್ನಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನ". ಆಕೆ ತನ್ನ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಲಿಂಗದಲ್ಲಿ ಅರ್ಪಿಸಿದವಳು (Sublimation of Eros).
ತನು ಕರಗದವರಲ್ಲಿ, ಮನ ಕರಗದವರಲ್ಲಿ
ಭಾವ ಶುದ್ಧವಿಲ್ಲದವರಲ್ಲಿ, ನೀವು ಒಲಿಸಬಲ್ಲಿರಾ?
ಚನ್ನಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನಯ್ಯಾ
ಇಲ್ಲಿ "ತನು ಕರಗುವುದು" ಎಂದರೆ ದೇಹದ ಜಡತ್ವ ಹೋಗಿ, ಅದು ಪ್ರಾಣಶಕ್ತಿಯಾಗಿ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗುವುದು. ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿ ಕಲ್ಯಾಣಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭುಗಳು ಆಕೆಯ ವೈರಾಗ್ಯವನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆಗ ಆಕೆ, "ನನ್ನ ತನು ಬಸವಣ್ಣನ ಪ್ರಸಾದ, ಮನ ಚೆನ್ನಬಸವಣ್ಣನ ಪ್ರಸಾದ, ಪ್ರಾಣ ಪ್ರಭುದೇವರ ಪ್ರಸಾದ" ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಇದರ ಅರ್ಥ, ಆಕೆಯ ಪ್ರಾಣವು ಈಗ ಅವಳದಲ್ಲ, ಅದು ಜ್ಞಾನಸ್ವರೂಪಿಯಾದ ಪ್ರಭುದೇವರ (ಪ್ರಾಣಲಿಂಗದ) ಸೊತ್ತು. ಆಕೆಯ ಭಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಮವು (Lust) ಪ್ರೇಮವಾಗಿ (Love), ಪ್ರೇಮವು ಪೂಜೆಯಾಗಿ, ಪೂಜೆಯು ಪ್ರಾಣಲಿಂಗದ ಐಕ್ಯವಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟಿದೆ.
೬.೪ ಚನ್ನಬಸವಣ್ಣ: ಜ್ಞಾನಕ್ರಿಯೆಯ ಸಮನ್ವಯ
ಷಟ್ಸ್ಥಲ ಚಕ್ರವರ್ತಿ ಚನ್ನಬಸವಣ್ಣನವರು ಪ್ರಾಣಲಿಂಗದ ತಾಂತ್ರಿಕ ಮತ್ತು ಯೌಗಿಕ ಆಯಾಮಗಳನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿದ್ದಾರೆ.
ಪ್ರಾಣಲಿಂಗಿಯಾದ ಬಳಿಕ, ಪ್ರಾಣವೇ ಲಿಂಗವಾಯಿತ್ತು
ಭಾವವೇ ಲಿಂಗವಾಯಿತ್ತು, ಅರಿವೇ ಲಿಂಗವಾಯಿತ್ತು
ಚನ್ನಬಸವಣ್ಣನವರ ಪ್ರಕಾರ, ಪ್ರಾಣಲಿಂಗಿ ಸ್ಥಲದಲ್ಲಿ "ಅರಿವು" (Consciousness) ಮತ್ತು "ಕ್ರಿಯೆ" (Action) ಒಂದಾಗುತ್ತವೆ. "ಅರಿವುಳ್ಳಾತನೇ ಜಂಗಮ" ಎಂಬ ಅವರ ಮಾತು ಪ್ರಾಣಲಿಂಗಿಯ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ. ಯಾರು ಸದಾಕಾಲ ತನ್ನ ಪ್ರಾಣದಲ್ಲಿ ಲಿಂಗದ ಅರಿವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತಾರೋ, ಅವರೇ ನಿಜವಾದ ಜಂಗಮರು. ಚನ್ನಬಸವಣ್ಣನವರು "ಮಿಶ್ರ ಷಟ್ಸ್ಥಲ"ದ ಮೂಲಕ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸ್ಥಲದಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರಾಣಲಿಂಗದ ಅಂಶವಿದೆ ಎಂದು ತೋರಿಸಿಕೊಟ್ಟರು.
೭. ಶೂನ್ಯಸಂಪಾದನೆ: ಪ್ರಾಣಲಿಂಗಿಸ್ಥಲದ ತಾತ್ತ್ವಿಕ ಸಂಘರ್ಷ ಮತ್ತು ಸಮನ್ವಯ
ಶೂನ್ಯಸಂಪಾದನೆಯು ವಚನ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಕಿರೀಟಪ್ರಾಯವಾದ ಕೃತಿ. ಇದು ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭುವಿನ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ತಾತ್ತ್ವಿಕ ಸಂವಾದಗಳ ನಾಟಕೀಯ ನಿರೂಪಣೆ. ಇಲ್ಲಿ "ಪ್ರಾಣಲಿಂಗಿ ಸ್ಥಲ"ದ ಕುರಿತು ಎರಡು ಪ್ರಮುಖ ಸಂವಾದಗಳು ನಡೆಯುತ್ತವೆ.
೭.೧ ಅಲ್ಲಮ ಮತ್ತು ಸಿದ್ಧರಾಮ: ಕರ್ಮದಿಂದ ಯೋಗಕ್ಕೆ
ಸೊನ್ನಲಿಗೆಯ ಸಿದ್ಧರಾಮನು ಕೆರೆಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟುವ, ಗುಡಿಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವ ಮಹಾನ್ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯಾಗಿದ್ದನು. ಆದರೆ ಅವನಿಗೆ "ಆತ್ಮಜ್ಞಾನ"ದ ಕೊರತೆಯಿತ್ತು. ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭು ಅವನನ್ನು ಭೇಟಿಯಾದಾಗ, "ಕಲ್ಲ ಗುಡಿಯ ಕಟ್ಟಿ ಏನು ಫಲ? ನಿನ್ನ ದೇಹವೆಂಬ ಗುಡಿಯೊಳಗೆ ಪ್ರಾಣಲಿಂಗವನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸದಿದ್ದರೆ ಇವೆಲ್ಲವೂ ಜಡ" ಎಂದು ಛೇಡಿಸುತ್ತಾರೆ.
ಅಲ್ಲಮರು ಸಿದ್ಧರಾಮನ "ಇಷ್ಟಲಿಂಗ"ದ ತಿರಸ್ಕಾರವನ್ನು ಖಂಡಿಸುತ್ತಾರೆ. "ಬಹಿರಂಗದ ಕಾಯಕದ ಜೊತೆಗೆ ಅಂತರಂಗದ ಅರಿವು ಬೇಕು. ನಿನ್ನ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಕಲ್ಲು ಮಣ್ಣುಗಳ ಸೇವೆಗೆ ವ್ಯಯಿಸಬೇಡ, ಅದನ್ನು ಯೋಗಾಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಸುಟ್ಟು ಲಿಂಗವನ್ನಾಗಿಸು" ಎಂದು ಬೋಧಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಸಿದ್ಧರಾಮನು ಇಷ್ಟಲಿಂಗ ದೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ಪಡೆದು, ತನ್ನ ಪ್ರಾಣಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಸಮಾಜಸೇವೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಲಿಂಗಪೂಜೆಯಲ್ಲಿಯೂ ತೊಡಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದು "ಪ್ರಾಣಲಿಂಗಿ ಸ್ಥಲ"ದ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಪಾಠ.
೭.೨ ಅಲ್ಲಮ ಮತ್ತು ಗೊರಕ್ಷ: ಹಠಯೋಗದಿಂದ ಶಿವಯೋಗಕ್ಕೆ
ಗೊರಕ್ಷನಾಥನು ನಾಥಪಂಥದ ಮಹಾನ್ ಹಠಯೋಗಿ. ಅವನು ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ ಮತ್ತು ರಸವಿದ್ಯೆಯ ಮೂಲಕ ತನ್ನ ದೇಹವನ್ನು "ವಜ್ರಕಾಯ"ವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದನು. ಅವನು ಅಲ್ಲಮನಿಗೆ ಸವಾಲು ಹಾಕುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲಮನು ಗೊರಕ್ಷನ ದೇಹವನ್ನು ಕತ್ತಿಯಿಂದ ಹೊಡೆದಾಗ ಶಬ್ದವಾಗುತ್ತದೆ (ಅದು ಕಲ್ಲಿನಂತೆ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿದೆ). ಆದರೆ ಗೊರಕ್ಷನು ಅಲ್ಲಮನನ್ನು ಹೊಡೆದಾಗ, ಕತ್ತಿಯು ಗಾಳಿಯ ಮೂಲಕ ಹಾದುಹೋದಂತೆ ತೂರಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ.
ಅಲ್ಲಮನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: "ಗೊರಕ್ಷ, ನೀನು ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಬಂಧಿಸಿ ದೇಹವನ್ನು ಕಾಯ್ದುಕೊಂಡಿದ್ದೀಯೆ. ಆದರೆ ನಾನು ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಲಿಂಗದಲ್ಲಿ ಲಯಗೊಳಿಸಿ 'ಶೂನ್ಯಕಾಯ'ನಾಗಿದ್ದೇನೆ."
ಇಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಮರು ಕಲಿಸುವ ಪಾಠವೆಂದರೆ, ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಹಿಡಿದಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವುದು (Hatha Yoga) ಶಾಶ್ವತವಲ್ಲ. ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಅರಿವಿನ ಮೂಲಕ ಸಂಸ್ಕರಿಸಿ, ಅದನ್ನು ದಿವ್ಯಶಕ್ತಿಯನ್ನಾಗಿ ಬದಲಾಯಿಸುವುದು (Shivayoga) ನಿಜವಾದ ಪ್ರಾಣಲಿಂಗ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರ.
೮. ಹರಿಹರ ಮತ್ತು ರಾಘವಾಂಕರ ಕಾವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಲಿಂಗದ ಛಾಯೆ
ಕೇವಲ ವಚನಗಳಲ್ಲದೆ, ಹರಿಹರ ಮತ್ತು ರಾಘವಾಂಕರ ಕಾವ್ಯಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರಾಣಲಿಂಗದ ಪರಿಕಲ್ಪನೆ ವ್ಯಕ್ತವಾಗಿದೆ.
ಹರಿಹರನ ಬಸವರಾಜದೇವರ ರಗಳೆ:
ಹರಿಹರನು ಬಸವಣ್ಣನವರ ದೀಕ್ಷಾ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವಾಗ, ಗುರು ಜಾತವೇದ ಮುನಿಗಳು (ಸಂಗಮೇಶ್ವರ) ಬಸವಣ್ಣನಿಗೆ ಲಿಂಗದೀಕ್ಷೆ ನೀಡುವ ಪರಿಯನ್ನು ಅದ್ಭುತವಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಗುರುವು ತನ್ನ ಹಸ್ತವನ್ನು ಬಸವಣ್ಣನ ತಲೆಯ ಮೇಲಿಟ್ಟಾಗ, ಗುರುವಿನ ಕಣ್ಣಿನಿಂದ ಪ್ರವಹಿಸಿದ ಕಾರುಣ್ಯಶಕ್ತಿಯು (ಪ್ರಾಣಶಕ್ತಿ) ಬಸವಣ್ಣನ ಅಂತರಂಗವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ಅಲ್ಲಿ "ಪ್ರಾಣಲಿಂಗ"ವನ್ನು ಬೆಳಗಿಸಿತು.
ರಾಘವಾಂಕನ ಸಿದ್ಧರಾಮ ಚಾರಿತ್ರ್ಯ:
ಇಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧರಾಮನು ತನ್ನ ಮೂರನೇ ಕಣ್ಣನ್ನು (ಜ್ಞಾನಚಕ್ಷು) ತೆರೆಯುವ ಪ್ರಸಂಗವಿದೆ. ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭುಗಳು ಸಿದ್ಧರಾಮನಿಗೆ ಯೋಗದ ದಾರಿಯನ್ನು ತೋರಿಸಿದಾಗ, ಸಿದ್ಧರಾಮನು ತನ್ನ ಪ್ರಾಣವಾಯುವನ್ನು ಸುಷುಮ್ನಾ ನಾಡಿಯ ಮೂಲಕ ಮೇಲೇರಿಸಿ, ಭ್ರೂಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಿಸಿ, ಅಲ್ಲಿ ಲಿಂಗದ ಜ್ಯೋತಿಯನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಇದು ಪ್ರಾಣಲಿಂಗ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರದ ಕಾವ್ಯಾತ್ಮಕ ನಿರೂಪಣೆ.
೯. ಶಿವಯೋಗ: ಪ್ರಾಣಲಿಂಗ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರದ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಮಾರ್ಗ
ವೀರಶೈವ ಧರ್ಮವು ಕೇವಲ ಸಿದ್ಧಾಂತವಲ್ಲ, ಅದು ಆಚರಣೆಯ ಮಾರ್ಗ. ಪ್ರಾಣಲಿಂಗವನ್ನು ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಶರಣರು "ಶಿವಯೋಗ"ವನ್ನು ರೂಪಿಸಿಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ.
ಶಿವಯೋಗದ ಹಂತಗಳು:
ದೀಕ್ಷೆ: ಮೊದಲು ಗುರುವಿನಿಂದ ಇಷ್ಟಲಿಂಗ ದೀಕ್ಷೆ ಪಡೆಯಬೇಕು.
ತ್ರಾಟಕ (Gazing): ಎಡಗೈಯ ಹಸ್ತದಲ್ಲಿ (ಗದ್ದುಗೆ) ಇಷ್ಟಲಿಂಗವನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು, ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಅದರ ಮೇಲೆ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನಿಲ್ಲಿಸಬೇಕು. ಇದನ್ನು "ಅನಿಮಿಷ ದೃಷ್ಟಿ" ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.
ಅವಧಾನ (Attention): ಕಣ್ಣು ಲಿಂಗವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರೆ, ಮನಸ್ಸು ಆ ನೋಟದ ಹಿಂದಿನ ಅರಿವಿನ ಮೇಲೆ ಇರಬೇಕು.
ಪ್ರಾಣ ಸಮ್ಮಿಲನ: ದೃಷ್ಟಿ ಸ್ಥಿರವಾದಾಗ, ಉಸಿರಾಟವು (Breathing) ತಾನಾಗಿಯೇ ನಿಧಾನವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಲಯಬದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮದಂತೆ ಮೂಗು ಹಿಡಿದು ಉಸಿರು ತಡೆಯುವ ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲ.
ಜ್ಯೋತಿರ್ಲಿಂಗ ದರ್ಶನ: ನಿರಂತರ ಅಭ್ಯಾಸದಿಂದ, ಇಷ್ಟಲಿಂಗದ ಕಪ್ಪಗಿನ ಲೇಪನದಲ್ಲಿ (Black coating) ಒಂದು ನೀಲಿ ಬಣ್ಣದ ಬಿಂದು (Blue Pearl) ಗೋಚರಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಸಾಧಕನ ಪಿನಿಯಲ್ ಗ್ರಂಥಿ (Pineal Gland) ಜಾಗೃತವಾಗುವ ಸಂಕೇತವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಆಧುನಿಕ ವಿಜ್ಞಾನ ಹೇಳುತ್ತದೆ.
ಅನುಭಾವ: ಈ ಜ್ಯೋತಿಯು ಅಂತರಂಗಕ್ಕೆ ಇಳಿದು, ಇಡೀ ದೇಹವೇ ಬೆಳಕಿನಿಂದ ತುಂಬಿದಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಆಗ "ಹೊರಗೆ ನೋಡಿದರೆ ಇಷ್ಟಲಿಂಗ, ಒಳಗೆ ನೋಡಿದರೆ ಪ್ರಾಣಲಿಂಗ" ಎಂಬ ಸ್ಥಿತಿ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ.
ಈ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣವು ತನ್ನ "ರಜೋಗುಣ" (ಚಂಚಲತೆ) ಮತ್ತು "ತಮೋಗುಣ" (ಜಡತ್ವ) ಗಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು, "ಸತ್ತ್ವಗುಣ" (ಶುದ್ಧತೆ) ದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ.
೧೦. ಉಪಸಂಹಾರ
ವೀರಶೈವ ತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ "ಪ್ರಾಣ" ಮತ್ತು "ಪ್ರಾಣಲಿಂಗ"ದ ವಿಚಾರವು ಒಂದು ಬೃಹತ್ ಸಾಗರದಂತೆ. ಇದು ವೇದಗಳ ಯಜ್ಞದಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ, ಆಗಮಗಳ ಕ್ರಿಯೆ, ಯೋಗದ ಧ್ಯಾನ, ಮತ್ತು ವಚನಗಳ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ತನ್ನ ಒಡಲಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡಿದೆ. ಆದರೆ ಶರಣರು ಇದಕ್ಕೆ ನೀಡಿದ ಹೊಸ ತಿರುವು ಅದ್ವಿತೀಯವಾದುದು.
ಜೀವನ ಪ್ರೀತಿ: ಶರಣರು ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಮಾಯೆ ಎಂದು ಜರಿಯಲಿಲ್ಲ. "ಕಾಯವೇ ಕೈಲಾಸ" ಎನ್ನುವ ಮೂಲಕ, ಈ ಪ್ರಾಣವಿರುವ ದೇಹವನ್ನೇ ಮುಕ್ತಿಯ ಸಾಧನವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡರು.
ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಅಧ್ಯಾತ್ಮ: ಪ್ರಾಣಲಿಂಗವು ಕೇವಲ ಋಷಿಮುನಿಗಳಿಗೆ ಸೀಮಿತವಲ್ಲ. ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಮನುಷ್ಯನೂ (ಜಾತಿ, ಲಿಂಗ ಭೇದವಿಲ್ಲದೆ) ತನ್ನ ಅಂಗೈಯಲ್ಲಿ ಇಷ್ಟಲಿಂಗವನ್ನು ಹಿಡಿದು, ತನ್ನ ಅಂತರಂಗದ ಪ್ರಾಣಲಿಂಗವನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು ಎಂದು ತೋರಿಸಿಕೊಟ್ಟರು.
ಅಖಂಡತೆ: ಇಷ್ಟಲಿಂಗ (ಕ್ರಿಯೆ), ಪ್ರಾಣಲಿಂಗ (ಜ್ಞಾನ), ಮತ್ತು ಭಾವಲಿಂಗ (ಆನಂದ) ಗಳ ಸಮನ್ವಯದ ಮೂಲಕ, ಮನುಷ್ಯನ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದ ಸಮಗ್ರ ವಿಕಸನಕ್ಕೆ (Holistic Development) ದಾರಿ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟರು.
ಇಂದಿನ ಆಧುನಿಕ ಯುಗದಲ್ಲಿ, ಒತ್ತಡದ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ನಲುಗುತ್ತಿರುವ ಮಾನವನಿಗೆ, ಶಿವಯೋಗದ ಮೂಲಕ ಪ್ರಾಣಲಿಂಗವನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸುವುದು ಮಾನಸಿಕ ಶಾಂತಿಗೆ ಮತ್ತು ಆತ್ಮಸ್ಥೈರ್ಯಕ್ಕೆ ಸಂಜೀವಿನಿಯಾಗಿದೆ. ಬಸವಣ್ಣನವರು ಹೇಳಿದಂತೆ, ನಮ್ಮ ಪ್ರಾಣವು ಕೇವಲ ಉಸಿರಾಟದ ಗಾಳಿಯಾಗಬಾರದು, ಅದು ಕೂಡಲಸಂಗಮದೇವನಿಗೆ ಅರ್ಪಿತವಾದ "ದಾಸೋಹದ ಪ್ರಾಣ"ವಾಗಬೇಕು.
"ಎನ್ನ ಪ್ರಾಣದ ಕಳೆ ನೀನಾದ ಕಾರಣ, ನಿನಗೆ ಕೇಡಿಲ್ಲ ನೋಡಾ ಕೂಡಲಸಂಗಮದೇವಾ."
(ನನ್ನ ಪ್ರಾಣದ ಶಕ್ತಿಯೇ ನೀನಾಗಿರುವುದರಿಂದ, ನಿನಗೂ ಸಾವಿಲ್ಲ, ನನಗೂ ಸಾವಿಲ್ಲ - ಇದುವೇ ಅಮರತ್ವದ ಸಿದ್ಧಿ).
ಕಾಮೆಂಟ್ಗಳಿಲ್ಲ:
ಕಾಮೆಂಟ್ ಪೋಸ್ಟ್ ಮಾಡಿ