ಹಿತಾರು : ಹಿರಿಯರ ಪೂಜೆ

🌟 'ಹಿತಾರು': ಸಂಸ್ಕೃತದ ನೆರಳಲ್ಲ, ಅಚ್ಚಗನ್ನಡದ ಹೆಮ್ಮೆಯ ಕುಡಿ! 🌟 (ಒಂದು ಭಾಷಾಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಶೋಧನೆ)

ಗ್ರಾಮೀಣ ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ, ಅದರಲ್ಲೂ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹಿರಿಯರ ಹಬ್ಬ, ಮಹಾಲಯ ಅಮಾವಾಸ್ಯೆ ಅಥವಾ ದೀಪಾವಳಿಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಕೇಳಿಬರುವ ಅತ್ಯಂತ ಆಪ್ತವಾದ ಪದ 'ಹಿತಾರು' [Hitāru]. ಮನೆಯಲ್ಲಿ "ಹಿತಾರಿಗೆ ಎಡೆ ಇಡಬೇಕು" ಎಂದರೆ, ನಮ್ಮನ್ನಗಲಿದ ಹಿರಿಯರನ್ನು, ಪೂರ್ವಜರನ್ನು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ನೆನೆಯುವ ಮಹತ್ಕಾರ್ಯ ಎಂದರ್ಥ.

ಆದರೆ, ಈ 'ಹಿತಾರು' ಪದ ಬಂದಿದ್ದೆಲ್ಲಿಂದ? ಅನೇಕರು ಇದು ಸಂಸ್ಕೃತದ 'ಪಿತೃ' ಪದದ ಅಪಭ್ರಂಶ ಅಥವಾ ತದ್ಭವ ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಭಾಷಾಶಾಸ್ತ್ರದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ದರ್ಶಕದಡಿ ಇಟ್ಟು ನೋಡಿದಾಗ, ಇದು ಪರಕೀಯ ಪದವಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ಇದು ಮಣ್ಣಿನ ವಾಸನೆಯುಳ್ಳ, ದ್ರಾವಿಡ ಬೇರಿನಿಂದಲೇ ಮೊಳೆತು ಬೆಳೆದ ಅಚ್ಚಗನ್ನಡದ (Pure Kannada) ಪದ ಎಂಬ ಸತ್ಯ ಅನಾವರಣಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

ಬನ್ನಿ, ಈ ಪದದ ಬೆರಗುಗೊಳಿಸುವ ಭಾಷಾ ಪಯಣವನ್ನು ಹಂತ-ಹಂತವಾಗಿ ಬಿಡಿಸಿ ನೋಡೋಣ.

🏛️ ೧. ತಪ್ಪು ಕಲ್ಪನೆ ಮತ್ತು ವಾಸ್ತವದ ಬೇರು (The Misconception vs. The True Root)

ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ 'ಪಿತೃ' (Pitṛ) ಅಥವಾ 'ಪಿತರಃ' ಎಂಬ ಸಂಸ್ಕೃತ ಪದವೇ 'ಪ>ಹ' ಪಲ್ಲಟಗೊಂಡು 'ಹಿತಾರು' ಆಗಿದೆ ಎಂಬುದು ಮೇಲ್ನೋಟದ ನಂಬಿಕೆ. ಆದರೆ, ಅಚ್ಚಗನ್ನಡದ ಪದಸಂಪತ್ತಿನ ವಿಕಾಸಕ್ರಮವನ್ನು (Evolution of pure Kannada vocabulary) ಗಮನಿಸಿದಾಗ, ಇದರ ಮೂಲ ಬೇರು ಇರುವುದು ಪ್ರಾಕ್-ದ್ರಾವಿಡ (Proto-Dravidian) ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ!

• 🌱 ಮೂಲ ದ್ರಾವಿಡ ಧಾತು: peṟ- (ಜನ್ಮ ನೀಡು, ಪಡೆ, ಹೆರು - to bear, get, bring forth)
• 📚 DEDR ಉಲ್ಲೇಖ: ದ್ರಾವಿಡ ನಿಷ್ಪತ್ತಿ ನಿಘಂಟಿನ DEDR 4422 ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಧಾತುವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ.
• 📖 ಕಿಟೆಲ್ ನಿಘಂಟಿನ ಸಾಕ್ಷ್ಯ: ರೆವರೆಂಡ್ ಎಫ್. ಕಿಟೆಲ್ ಅವರ ನಿಘಂಟಿನಲ್ಲಿ 'ಪೆಱು' (Peṟu) ಧಾತುವಿಗೆ to bear, to bring forth ಎಂಬ ಅರ್ಥವಿದೆ. ಇದರ ಭೂತಕಾಲದ ಕೃದಂತವೇ 'ಪೆತ್ತ' (petta - ಜನ್ಮ ನೀಡಿದ/begotten).

ಸಹೋದರ ದ್ರಾವಿಡ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಇದರ ಕುರುಹುಗಳು (Cognates):

• ತಮಿಳು: பெறு (peṟu - ಜನ್ಮ ನೀಡು), பெற்றார் (peṟṟār - ತಂದೆ-ತಾಯಿ)
• ಮಲಯಾಳಂ: പെറുക (peṟuka), പെറ്റവർ (peṟṟavar)
• ತುಳು: ಪೆದ್ದುನ (pedduna - ಹೆರುವುದು)

ಮೇಲಿನ ಆಧಾರಗಳು 'ಹಿತಾರು' ಪದವು ದ್ರಾವಿಡ ಭಾಷಾ ಬಳಗದ್ದೇ ಹೊರತು, ಸಂಸ್ಕೃತದಿಂದ ಎರವಲು ಪಡೆದದ್ದಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ದಿಟ್ಟವಾಗಿ ಸಾಧಿಸುತ್ತವೆ.

🔄 ೨. 'ಪೆತ್ತರ್' ಪದ 'ಹಿತಾರು' ಆದ ಭಾಷಾ ವಿಕಾಸದ ಹಾದಿ (Historical Evolution)

ಹಳೆಗನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಜನ್ಮ ನೀಡಿದವರನ್ನು (parents) 'ಪೆತ್ತರ್' (Pettar) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು ("ಪೆತ್ತ ತಾಯಿ", "ಪೆತ್ತಪ್ಪ"). ಈ 'ಪೆತ್ತರ್' ಪದವು ಶತಮಾನಗಳ ಕಾಲಘಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಜನಪದರ ನಾಲಿಗೆಯ ಮೇಲೆ ನಲಿದು 'ಹಿತಾರು' ಆಗಿ ರೂಪಾಂತರಗೊಂಡ ಬಗೆ ಅತ್ಯಂತ ತಾರ್ಕಿಕವಾಗಿದೆ:

1. ಪ > ಹ ಪಲ್ಲಟ (P > H shift): ಸುಮಾರು ೧೦ನೇ ಶತಮಾನದ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ 'ಪ' ಕಾರವು 'ಹ' ಕಾರವಾಗಿ ಬದಲಾಗುವ ಮಹತ್ವದ ಧ್ವನಿಮಾ ಪಲ್ಲಟವಾಯಿತು (ಉದಾ: ಪಂಬು > ಹಂಬು, ಪೂವು > ಹೂವು). ಈ ವ್ಯಾಕರಣ ನಿಯಮದಂತೆ 'ಪೆತ್ತರ್' (Pettar) ಎಂಬುದು 'ಹೆತ್ತರ್/ಹೆತ್ತರು' (Hettaru) ಎಂದಾಯಿತು.
2. ಸ್ವರ ಪಲ್ಲಟ (Vowel Shift - e > i): ಗ್ರಾಮೀಣ ಹಾಗೂ ಜಾನಪದ ಭಾಷಿಕ ಪರಿಸರದಲ್ಲಿ 'ಎ' ಕಾರವು 'ಇ' ಕಾರವಾಗಿ ಉಚ್ಚರಿಸಲ್ಪಡುವ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ದಟ್ಟವಾಗಿದೆ. (ಉದಾಹರಣೆಗೆ: ಬೆರಗು > ಬಿರಗು, ಕೆಸರು > ಕಿಸರು). ಹೀಗಾಗಿ 'ಹೆತ್ತರು' ಎಂಬುದು 'ಹಿತ್ತರು' (Hittaru) ಅಥವಾ 'ಹಿತರು' (Hitaru) ಎಂದು ಮೌಖಿಕ ರೂಪ ಪಡೆಯಿತು.
3. ದೀರ್ಘೀಕರಣ (Lengthening for Respect): ಹಿರಿಯರನ್ನು ಗೌರವದಿಂದ ಅಥವಾ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಕರೆಯುವಾಗ ಬಹುತ್ವದ ಪ್ರತ್ಯಯವನ್ನು ದೀರ್ಘವಾಗಿ ಎಳೆಯುವುದು ಕನ್ನಡದ ಜಾಯಮಾನ (ಉದಾ: ಅಣ್ಣಂದಿರು > ಅಣ್ಣಂದೀರು). ಜನ್ಮ ನೀಡಿದ ಪೂರ್ವಜರನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ 'ಹಿತರು' ಪದವು ಭಕ್ತಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ 'ಹಿತಾರು' (Hitāru) ಎಂದು ವಿಸ್ತರಣೆಗೊಂಡಿತು.

🌿 ೩. ಅರ್ಥವಿಸ್ತಾರ (Semantic Development)

ಭಾಷಾಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಪದಗಳ ಅರ್ಥ ವಿಸ್ತಾರಗೊಳ್ಳುವುದು (Broadening of meaning) ಒಂದು ಸುಂದರ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ.

• ಆರಂಭದಲ್ಲಿ: 'ಪೆತ್ತರ್' ಅಥವಾ 'ಹೆತ್ತರು' ಎಂದರೆ ಕೇವಲ ಜನ್ಮ ನೀಡಿದ ತಂದೆ-ತಾಯಿಯರು ಎಂಬ ಸಂಕುಚಿತ ಅರ್ಥವಿತ್ತು.
• ಕಾಲಕ್ರಮೇಣ: 'ಹಿತಾರು' ಎಂಬುದು ಕೇವಲ ಹೆತ್ತವರಿಗಷ್ಟೇ ಸೀಮಿತವಾಗದೆ, ಹಿಂದಿನ ತಲೆಮಾರುಗಳ ಸಮಸ್ತ ಪೂರ್ವಜರನ್ನು (Ancestors) ಒಳಗೊಂಡಿತು.
• ಪ್ರಸ್ತುತ: ಇಂದು 'ಹಿತಾರು' ಎಂದರೆ ಕೇವಲ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಲ್ಲ; ಅದೊಂದು ಸಮಗ್ರ ಪೂಜಾ ವಿಧಿವಿಧಾನ (Ancestor worship rituals). ಹಿತಾರಿಗೆ ಎಡೆ ಇಡುವುದು ಎಂದರೆ ಒಂದು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಆಚರಣೆಯಾಗಿ ಬೆಳೆದು ನಿಂತಿದೆ.

📜 ೪. ಜಾನಪದ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ 'ಹಿತಾರು' (Literary & Folk Evidence)

ಶಿಷ್ಟ ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕಿಂತ ಮಿಗಿಲಾಗಿ, ಕನ್ನಡಿಗರ ಬದುಕಿನ ಜೀವನಾಡಿಯಾದ ಜಾನಪದ ಸಾಹಿತ್ಯ, ತ್ರಿಪದಿ ಹಾಗೂ ಗಾದೆಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಪದವು ತನ್ನ ಅಚ್ಚಗನ್ನಡದ ಕಂಪನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡು ಬಂದಿದೆ.

📌 ಜನಪದ ತ್ರಿಪದಿ (Folk Tripadi):

"ಹಿತಾರು (ಹೆತ್ತಾರು) ಬಂದರೆಂದು ಎತ್ತಿ ಎಡೆಮಾಡಿ ಮುತ್ತೈದೆಯರು ಕೂಡಿ ಭಕುತಿಯಲಿ - ಎಡೆಗಿಟ್ಟು ಸುತ್ತ ಮುತ್ತಲಿನ ಕುಲವ ಕಾಯೆಂದರು"

(ಭಾವಾರ್ಥ: ಹಿರಿಯರ ಹಬ್ಬದಂದು ನಮ್ಮನ್ನು ಹೆತ್ತ ಪೂರ್ವಜರು ಮನೆಯ ಮಾಡಿನ ಮೂಲಕ ಬರುತ್ತಾರೆಂದು ನಂಬಿ, ಮುತ್ತೈದೆಯರು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಎಡೆ ಇಟ್ಟು, ನಮ್ಮೆಲ್ಲರ ವಂಶವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲಿ ಎಂದು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದರು).

📌 ಗಾದೆಮಾತು (Proverb):

"ಹಿತಾರಿಗೆ (ಹೆತ್ತಾರಿಗೆ) ಹಾಕದ ಕೂಳು, ಮಣ್ಣಿಗೆ ಸುರಿದ್ಹಂಗೆ" "ಹಿತಾರಿಗೆ ಮಾಡದ ಸೇವೆ, ಕತ್ತೆಗ್ ಹುಲ್ಲು ಹಾಕ್ದಂಗೆ"

(ಭಾವಾರ್ಥ: ಜನ್ಮ ನೀಡಿದ ತಂದೆ-ತಾಯಿ ಅಥವಾ ಪೂರ್ವಜರನ್ನು ಗೌರವಿಸದೆ, ಅವರಿಗೆ ಕೃತಜ್ಞತೆ ಸಲ್ಲಿಸದೆ ಉಣ್ಣುವ ಅನ್ನ ಮಣ್ಣಿಗೆ ಸಮಾನ. ಅವರ ಸೇವೆಯೆದುರು ಬೇರೆಲ್ಲಾ ಕಾರ್ಯಗಳು ವ್ಯರ್ಥ ಎಂಬ ನೈತಿಕ ಪಾಠ).

📌 ವಚನ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಹಿನ್ನೆಲೆ (Vachana Context): ನೇರವಾಗಿ 'ಹಿತಾರು' ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ, ಅದರ ಮೂಲ ರೂಪವಾದ 'ಪೆತ್ತ/ಹೆತ್ತ' ಪದವನ್ನು ಬಸವಣ್ಣನವರು ಅತ್ಯಂತ ಮಾರ್ಮಿಕವಾಗಿ ಬಳಸಿದ್ದಾರೆ:

"ಪೆತ್ತ (ಹೆತ್ತ) ತಾಯಿ ತಂದೆಗಳನೇ ಬೈಯುವ ಕುಲಗೆಡಕನ ಮುಖವ ನೋಡಲಾಗದು..."

✨ ೫. ಅಂತಿಮ ತೀರ್ಮಾನ (Conclusion)

ಮೇಲಿನ ಎಲ್ಲಾ ಭಾಷಾಶಾಸ್ತ್ರೀಯ (DEDR 4422), ಐತಿಹಾಸಿಕ (ಪ > ಹ ಪಲ್ಲಟ) ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಆಧಾರಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿ ನೋಡಿದಾಗ ಒಂದು ವಿಷಯ ಸೂರ್ಯಪ್ರಕಾಶದಷ್ಟು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ: 'ಹಿತಾರು' ಎಂಬುದು ಯಾವುದೇ ಕಾರಣಕ್ಕೂ ಸಂಸ್ಕೃತದ 'ಪಿತೃ' ಪದದ ತದ್ಭವವಲ್ಲ.

ಇದು ನಮ್ಮ ದ್ರಾವಿಡ ಭಾಷೆಯ 'ಪೆಱು' (ಹೆರು) ಎಂಬ ಮೂಲಧಾತುವಿನಿಂದ ಹುಟ್ಟಿ, ಪೆತ್ತರ್ > ಹೆತ್ತರ್ > ಹಿತ್ತರು > ಹಿತಾರು ಎಂದು ಕನ್ನಡಿಗರ ನಾಲಿಗೆಯ ಮೇಲೆ ನೈಸರ್ಗಿಕವಾಗಿ ವಿಕಾಸಗೊಂಡ ಶುದ್ಧ ಅಚ್ಚಗನ್ನಡದ (Native Dravidian) ಪದ. ನಮ್ಮ ಪೂರ್ವಜರನ್ನು, ಜನ್ಮ ನೀಡಿದವರನ್ನು ಕೃತಜ್ಞತೆಯಿಂದ ನೆನೆಯುವ ಈ ಪದವು ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆಯ ಸ್ವಂತಿಕೆಯ ಮತ್ತು ಜಾನಪದ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಜೀವಂತ ಪ್ರತೀಕವಾಗಿದೆ.