ಋತಂಭರಾ ಪ್ರಜ್ಞೆ

ಮಾನವನ ಅರಿವಿನ ಅತ್ಯುನ್ನತ ಶಿಖರವಾದ "ಋತಂಭರಾ ಪ್ರಜ್ಞೆ" ಕೇವಲ ಒಂದು ಪದವಲ್ಲ; ಬದಲಾಗಿ ಸಾವಿರಾರು ವರ್ಷಗಳಿಂದ ವೇದ, ಆಗಮ, ಯೋಗ, ಸಾಹಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಜಾಗತಿಕ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳು ಅರಸುತ್ತಾ ಬಂದಿರುವ ಪರಮ ಸತ್ಯದ ದರ್ಶನ. ಈ ಜ್ಞಾನಗಂಗೆಯ ಉಗಮದಿಂದ ಸಾಗರದವರೆಗಿನ ಪಯಣವನ್ನು ಹಂತಹಂತವಾಗಿ, ಆಧಾರಸಹಿತವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ನಿಮ್ಮ ಮುಂದಿಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ.

ಋತಂಭರಾ ಪ್ರಜ್ಞೆ: ಅಜ್ಞಾನದ ಕತ್ತಲೆಯಿಂದ ಪರಮ ಸತ್ಯದ ಬೆಳಕಿನೆಡೆಗೆ ಒಂದು ದಿವ್ಯ ಪಯಣ

೧. ಪದಗಳ ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿ ಮತ್ತು ಅರ್ಥದ ಆಳ (Etymology)

"ಋತಂಭರಾ ಪ್ರಜ್ಞೆ" ಎಂಬುದು ಮೂರು ವಿಶಿಷ್ಟ ಸಂಸ್ಕೃತ ಪದಗಳ ಅದ್ಭುತ ಸಂಯೋಜನೆ. ಇದರ ಮೂಲವನ್ನು ಅರಿಯದೆ ಇದರ ಆಳವನ್ನು ಅರಿಯಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.

 * **ಋತ (Ritam):** ವೇದಗಳ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿರುವ ಸಂಸ್ಕೃತದ 'ಋ' (Ri) ಧಾತುವಿನಿಂದ ಇದು ಹುಟ್ಟಿದೆ. 'ಋತ' ಎಂದರೆ ಕೇವಲ ಸತ್ಯವಲ್ಲ; ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿ, ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಬದಲಾಗದ ಕಾಸ್ಮಿಕ್ ಸತ್ಯ ಮತ್ತು ನಿಯಮ. ಋಗ್ವೇದದ (೧೦.೧೯೦.೧) ಸೃಷ್ಟಿ ಸೂಕ್ತವು, **"ಋತಂ ಚ ಸತ್ಯಂ ಚಾಭೀದ್ಧಾತ್ತಪಸೋಽಧ್ಯಜಾಯತ"** (ತಪಸ್ಸಿನ ಉರಿಯಿಂದ ಋತ ಮತ್ತು ಸತ್ಯಗಳು ಹುಟ್ಟಿದವು) ಎಂದು ಸಾರುತ್ತದೆ.

 * **ಭರಾ (Bhara):** ಇದು ಸಂಸ್ಕೃತದ 'ಭೃ' (bhri) ಧಾತುವಿನಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದೆ. ಪಾಣಿನಿಯ *ಅಷ್ಟಾಧ್ಯಾಯಿ*ಯಲ್ಲಿ **"ಡುಭೃಣ್ ಧಾರಣಪೋಷಣಯೋಃ"** ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಂದರೆ ಧಾರಣೆ ಮಾಡುವುದು ಅಥವಾ ಹೊತ್ತು ತರುವುದು.

 * **ಪ್ರಜ್ಞೆ (Prajna):** 'ಜ್ಞಾ' (ತಿಳಿಯುವುದು) ಎಂಬ ಸಂಸ್ಕೃತ ಧಾತುವಿಗೆ 'ಪ್ರ' (Pra) ಎಂಬ ಉಪಸರ್ಗವನ್ನು ಸೇರಿಸುವುದರಿಂದ ಇದು ರೂಪುಗೊಂಡಿದೆ. ಪ್ರಸಿದ್ಧ ನಿಘಂಟು *ಶಬ್ದಕಲ್ಪದ್ರುಮ*ದ ಪ್ರಕಾರ, **"ಪ್ರಕೃಷ್ಟಾ ಜ್ಞಾನಂ ಪ್ರಜ್ಞಾ"**. ಅಂದರೆ 'ಪ್ರ' ಎಂಬುದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾದದ್ದನ್ನು ಮೀರಿ ನಿಲ್ಲುವ 'ಪ್ರಕೃಷ್ಟ' (ಅತ್ಯುನ್ನತ / Transcendent) ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

ಒಟ್ಟಾರೆಯಾಗಿ "ಋತಂಭರಾ ಪ್ರಜ್ಞೆ" ಎಂದರೆ, ಯಾವುದೇ ಭ್ರಮೆಗಳಿಲ್ಲದೆ, ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದ ಪರಮ ಸತ್ಯವನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಹೊತ್ತು ತರುವ ಅತ್ಯುನ್ನತ ದಿವ್ಯ ಅರಿವು (Truth-bearing consciousness).

**೨. ವೇದಗಳ ಬೇರು ಮತ್ತು ಋತದ ಒಡೆಯ**

ವೇದಗಳ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ 'ಋತ'ವನ್ನು ಕಾಯುವವನನ್ನು "ಋತಸ್ಯ ಗೋಪಾ" ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಋಗ್ವೇದದಲ್ಲಿ (೧.೨೩.೫) ವರುಣನನ್ನು **"ಋತಸ್ಯ ಗೋಪೌ..."** ಎಂದು ಸ್ತುತಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕರ್ಮಗಳಿಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಪಾಶವನ್ನು (ಹಗ್ಗವನ್ನು) ಹಾಕುವ ಈ ವರುಣನ ಗುಣವನ್ನು, ತರುವಾಯ ಆಗಮ-ಪುರಾಣಗಳ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಶಿವನು ತನ್ನದಾಗಿಸಿಕೊಂಡು ಋತದ ಅಧಿಪತಿಯಾದನು (ಪಾಶುಪತ). ತೈತ್ತಿರೀಯ ಅರಣ್ಯಕವು (೧೦.೧೨.೧) ಈ ಋತಂಭರ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಶಿವನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದೇ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾ, 

**"

ಋತಂ ಸತ್ಯಂ ಪರಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಪುರುಷಂ ಕೃಷ್ಣಪಿಂಗಲಮ್ | 

ಊರ್ಧ್ವರೇತಂ ವಿರೂಪಾಕ್ಷಂ ವಿಶ್ವರೂಪಾಯ ವೈ ನಮೋ ನಮಃ ||

"** 

(ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದ ಋತ ಮತ್ತು ಸತ್ಯವೇ ಆಗಿರುವ, ವಿರೂಪಾಕ್ಷನೂ ಆದ ಪರಬ್ರಹ್ಮನಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರಗಳು) ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ.

**೩. ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರದ ಮೂಲ ಮತ್ತು ಆದಿ ಗುರು**

ಈ ದಿವ್ಯ ಪ್ರಜ್ಞೆಯನ್ನು ವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗಿ ಸೂತ್ರರೂಪದಲ್ಲಿ ಜಗತ್ತಿಗೆ ನೀಡಿದ್ದು ಪತಂಜಲಿ ಮಹರ್ಷಿಗಳು. ಅವರ *ಯೋಗಸೂತ್ರ*ದ ಸಮಾಧಿ ಪಾದದ ೪೮ನೇ ಸೂತ್ರದಲ್ಲಿ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ **"ಋತಂಭರಾ ತತ್ರ ಪ್ರಜ್ಞಾ"** ಎಂಬ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಉಲ್ಲೇಖ ಬರುತ್ತದೆ.

ಆದರೆ ಈ ಪ್ರಜ್ಞೆ ದಿಢೀರನೆ ಒಲಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಯೋಗಸೂತ್ರ (೨.೪) ಹೇಳುವಂತೆ, ಮನುಷ್ಯನ ಮೂಲ ಅಡೆತಡೆಯೇ ಅಜ್ಞಾನ ಅಥವಾ ಅವಿದ್ಯೆ; **"ಅವಿದ್ಯಾ ಕ್ಷೇತ್ರಮುತ್ತರೇಷಾಮ್"**. ಈ ಅವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ದಾಟಿ, ಮನಸ್ಸಿನ ಎಲ್ಲಾ ವಿಚಾರಗಳು ನಿಂತುಹೋದ ಶುದ್ಧ 'ನಿರ್ವಿಚಾರ ಸಮಾಪತ್ತಿ' ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತಲುಪಿದಾಗ ಮಾತ್ರ ಸತ್ಯದ ದರ್ಶನವಾಗುತ್ತದೆ. ಯೋಗಸೂತ್ರ (೧.೪೭) ಇದನ್ನು **"ನಿರ್ವಿಚಾರವೈಶಾರದ್ಯೇಽಧ್ಯಾತ್ಮಪ್ರಸಾದಃ"** ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಹಾದಿಯಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ನೀಡುವ ಆದಿ ಗುರು ಯಾರು? ಪತಂಜಲಿಯೇ ಹೇಳುವಂತೆ ಅದು ಈಶ್ವರ (ಶಿವ/ಆದಿಯೋಗಿ). ಸೂತ್ರ (೧.೨೬) ರ ಪ್ರಕಾರ, **"ಸ ಏಷ ಪೂರ್ವೇಷಾಮಪಿ ಗುರುಃ ಕಾಲೇನಾನವಚ್ಛೇದಾತ್"** (ಕಾಲಾತೀತನಾದ ಆ ಈಶ್ವರನೇ ಪೂರ್ವಜರಿಗೂ ಆದಿ ಗುರು).

**೪. ಪ್ರಜ್ಞೆಯ ಸ್ವರೂಪ ಮತ್ತು ಮನಃಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಶಕ್ತಿ**

ಋತಂಭರಾ ಪ್ರಜ್ಞೆಯು ನಾವು ಓದಿ ಅಥವಾ ಊಹಿಸಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವ ಲೌಕಿಕ ಜ್ಞಾನವಲ್ಲ. ಇದು ಶ್ರುತ (ಕೇಳಿದ್ದು) ಮತ್ತು ಅನುಮಾನ (ತರ್ಕ) ಪ್ರಮಾಣಗಳನ್ನು ಮೀರಿದ ನೇರ ದರ್ಶನ. ಯೋಗಸೂತ್ರ (೧.೪೯) ಇದನ್ನು, **"ಶ್ರುತಾನುಮಾನಪ್ರಜ್ಞಾಭ್ಯಾಮನ್ಯವಿಷಯಾ ವಿಶೇಷಾರ್ಥತ್ವಾತ್"** ಎಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸುತ್ತದೆ. ಇದರ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಶಕ್ತಿಯೆಂದರೆ, ಒಮ್ಮೆ ಈ ಪರಮ ಸತ್ಯದ ಅರಿವಾದರೆ, ಹಳೆಯ ಭ್ರಮೆಗಳು ಮತ್ತು ಜನ್ಮಜನ್ಮಾಂತರದ ಕರ್ಮ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು ಸುಟ್ಟುಹೋಗುತ್ತವೆ. ಯೋಗಸೂತ್ರ (೧.೫೦) ಸಾರುವಂತೆ, **"ತಜ್ಜಃ ಸಂಸ್ಕಾರೋಽನ್ಯಸಂಸ್ಕಾರ ಪ್ರತಿಬಂಧೀ"** (ಈ ಪ್ರಜ್ಞೆಯಿಂದ ಹುಟ್ಟುವ ಹೊಸ ಸಂಸ್ಕಾರವು, ಮನಸ್ಸಿನ ಇತರ ಎಲ್ಲಾ ಹಳೆಯ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಬಂಧಿಸುತ್ತದೆ).

**೫. ಉಪನಿಷತ್, ಪ್ರಾಕ್ತನ ಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ತಂತ್ರ ಶಾಸ್ತ್ರದ ದೃಷ್ಟಿಕೋನ**

ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರವು ಇದನ್ನು ವಿವರಿಸಿದರೆ, ಮಾಂಡೂಕ್ಯ ಉಪನಿಷತ್ತು ಈ ಪ್ರಜ್ಞೆಯನ್ನು, ಎಚ್ಚರ-ಕನಸು-ನಿದ್ದೆಗಳನ್ನು ಮೀರಿದ 'ತುರೀಯ' (ನಾಲ್ಕನೇ ಅವಸ್ಥೆ) ಎನ್ನುತ್ತದೆ. ಮಾಂಡೂಕ್ಯದ ೭ನೇ ಮಂತ್ರವು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ, **"

ಶಾಂತಂ ಶಿವಮದ್ವೈತಂ ಚತುರ್ಥಂ ಮನ್ಯನ್ತೇ ಸ ಆತ್ಮಾ ಸ ವಿಜ್ಞೇಯಃ

"** 

(ಆ ನಾಲ್ಕನೇ ಪ್ರಜ್ಞಾ ಸ್ಥಿತಿಯೇ ಶಾಂತವಾದದ್ದು, ಅದ್ವೈತವಾದದ್ದು ಮತ್ತು ಅದುವೇ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಶಿವ) ಎನ್ನುತ್ತದೆ. ಅಂತೆಯೇ ಶ್ವೇತಾಶ್ವತರ ಉಪನಿಷತ್ (೩.೧೧) 

**"ಸರ್ವವ್ಯಾಪೀ ಸ ಭಗವಾನ್ ತಸ್ಮಾತ್ ಸರ್ವಗತಃ ಶಿವಃ"** ಎಂದು ಜೀವಾತ್ಮ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮರ ಅದ್ವೈತವನ್ನು (ಶಿವೋಹಂ) ಸಾರುತ್ತದೆ.

ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ, ಹರಪ್ಪಾ-ಮೊಹೆಂಜೋದಾರೋ ಉತ್ಖನನದಲ್ಲಿ ದೊರೆತ "ಪಶುಪತಿ ಮುದ್ರೆ"ಯು ಈ ಪ್ರಜ್ಞೆಯನ್ನು ಶೋಧಿಸುತ್ತಿರುವ ಪ್ರಾಚೀನ ಯೋಗಿಯ ಚಿತ್ರಣವಾಗಿದೆ. ಖ್ಯಾತ ಕಲಾ ಇತಿಹಾಸಕಾರ ಥಾಮಸ್ ಮ್ಯಾಕ್ ಎವಿಲ್ಲಿ (Thomas McEvilley) ಹೇಳುವಂತೆ, **"The figure is seated in a highly complex and advanced yogic posture known as Mulabandhasana, indicating an inward withdrawal of senses (Pratyahara) aimed at altered states of consciousness."** ತಂತ್ರ ಶಾಸ್ತ್ರದ ಪ್ರಕಾರ, ಈ ಶುದ್ಧ ಪ್ರಜ್ಞೆಯು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅರಳುವುದು ಭೌತಿಕ ದೇಹದ ಸಹಸ್ರಾರ ಚಕ್ರದಲ್ಲಿ. **"ಶಿವ ಶಕ್ತಿ ಸಮಾಯೋಗಾತ್... ಪರಮಾನಂದ ಭರಿತಃ"** ಎಂಬ ತಾಂತ್ರಿಕ ಶ್ಲೋಕದಂತೆ, ಕುಂಡಲಿನಿಯು ಸಹಸ್ರಾರದಲ್ಲಿ ಭ್ರಮೆಗಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು ಶಿವನೊಂದಿಗೆ ಮಿಲನವಾದಾಗ ಋತಂಭರಾ ಪ್ರಜ್ಞೆ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ.

**೬. ಕಾಶ್ಮೀರ ಶೈವ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಪ್ರತ್ಯಭಿಜ್ಞೆ**

ಕಾಶ್ಮೀರ ಶೈವ ಸಿದ್ಧಾಂತದಲ್ಲಿ, ಈ ಪ್ರಜ್ಞೆಯನ್ನು ಶಿವನ 'ವಿಮರ್ಶ ಶಕ್ತಿ' ಅಥವಾ 'ಪರಾ ಸಂವಿತ್' ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ. *ಪ್ರತ್ಯಭಿಜ್ಞಾ ಹೃದಯಂ* ಕೃತಿಯು **"ಚಿತಿಃ ಸ್ವತಂತ್ರಾ ವಿಶ್ವಸಿದ್ಧಿ ಹೇತುಃ"** ಎಂದು ಸಾರುತ್ತದೆ. ಈ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಪ್ರಕಾರ, ಋತಂಭರಾ ಪ್ರಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುವುದು ಎಂದರೆ ಹೊಸದೇನನ್ನೋ ಗಳಿಸುವುದಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ನಾವು ಮರೆತಿದ್ದ ನಮ್ಮ ನೈಜ ಶಿವಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಮರಳಿ ಗುರುತಿಸುವುದು (Recognition / ಪ್ರತ್ಯಭಿಜ್ಞಾ ದರ್ಶನ). ಉತ್ಪಲದೇವರು ತಮ್ಮ *ಈಶ್ವರ ಪ್ರತ್ಯಭಿಜ್ಞಾ ಕಾರಿಕಾ* ದಲ್ಲಿ **"ತೈರಪ್ಯವಜ್ಞಾತೋ... ಪ್ರತ್ಯಭಿಜ್ಞಾಯತೇ"** ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಸಾಧಕನ ಒಳಗೆ ಸತ್ಯದ ಅರಿವು ದಿಢೀರನೆ ಸ್ಫೋಟಗೊಳ್ಳುವ ಈ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಆಚಾರ್ಯ ವಸುಗುಪ್ತರ *ಶಿವ ಸೂತ್ರ*ವು (೧.೫) **"ಉದ್ಯಮೋ ಭೈರವಃ"** (ಈ ಜಾಗೃತಿಯೇ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಭೈರವ) ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತದೆ.

**೭. ವಚನ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ 'ಅರಿವು' ಮತ್ತು 'ಬೆರಗು'**

ಕರ್ನಾಟಕದ ಶರಣ ಸಾಹಿತ್ಯವು ಈ ಋತಂಭರಾ ಪ್ರಜ್ಞೆಯನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ದೇಶೀ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ 'ಸುಜ್ಞಾನ', 'ಅರಿವು' ಮತ್ತು 'ಬಯಲು' ಎಂದು ಕರೆದಿದೆ. ಬಸವಣ್ಣನವರು ಈ ಪ್ರಜ್ಞೆಯ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾ, **"ಜ್ಞಾನದ ಬಲದಿಂದ ಅಜ್ಞಾನದ ಕೇಡು ನೋಡಯ್ಯಾ, ಜ್ಯೋತಿಯ ಬಲದಿಂದ ತಮಂಧದ ಕೇಡು ನೋಡಯ್ಯಾ..."** ಎಂದು ಹಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಅರಿವಿನ ಅಂತಿಮ ಹಂತವನ್ನು ತಲುಪಿದ ಶೂನ್ಯಮೂರ್ತಿ ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭುಗಳು, ಆ ಋತಂಭರ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ತರ್ಕ-ಪದಗಳೆಲ್ಲ ಕಳೆದುಹೋಗಿ ಕೇವಲ ವಿಸ್ಮಯ (ಬೆರಗು) ಮಾತ್ರ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಸಾರಿದರು: **"ಅರಿವೆಂಬುದೇನು ಬೆರಗುಗಾಣಾ... ಗುಹೇಶ್ವರಾ."**

**೮. ಜಾಗತಿಕ ಮತ್ತು ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ಅನುರಣನಗಳು**

ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ತತ್ವಜ್ಞಾನಿಗಳೂ ಈ ಪ್ರಜ್ಞೆಗೆ ಮಾರುಹೋಗಿದ್ದಾರೆ. ಭಾರತೀಯ ತಂತ್ರ ಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯರಿಗೆ ಪರಿಚಯಿಸಿದ ಸರ್ ಜಾನ್ ವುಡ್ರಾಫ್ (Arthur Avalon) ಅವರು ತಮ್ಮ *The Serpent Power* ನಲ್ಲಿ ಹೇಳುವಂತೆ: **"Shiva is the changeless, static aspect of Pure Consciousness, while Shakti is its kinetic power."** ಫ್ರೆಂಚ್ ಇತಿಹಾಸಕಾರ ಅಲೆನ್ ಡೇನಿಯಲ್ ತಮ್ಮ *The Myths and Gods of India* ದಲ್ಲಿ, **"Shiva is the personification of the Absolute... He represents the principle of pure consciousness, the eternal witness of the universe's evolution"** ಎಂದು ಋತಂಭರಾ ಪ್ರಜ್ಞೆಯನ್ನೇ ವಿವರಿಸಿದ್ದಾರೆ.

ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮದಲ್ಲೂ ಇದರ ಸ್ಪಷ್ಟ ಹೆಜ್ಜೆಗುರುತುಗಳಿವೆ. ಮಹಾಯಾನ ಬೌದ್ಧ ಪಂಥವು ಇದನ್ನು "ಪ್ರಜ್ಞಾಪಾರಮಿತಾ" (Perfection of Wisdom) ಎನ್ನುತ್ತದೆ. ಸಂಸ್ಕೃತದ *ಅಷ್ಟಸಾಹಸ್ರಿಕಾ ಪ್ರಜ್ಞಾಪಾರಮಿತಾ ಸೂತ್ರ*ವು ಇದನ್ನು, **"ಪ್ರಜ್ಞಾಪಾರಮಿತಾ ಜ್ಞಾನಮದ್ವಯಂ"** (ದ್ವಂದ್ವಗಳಿಲ್ಲದ ಪರಿಪೂರ್ಣ ಜ್ಞಾನ) ಎಂದು ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ. ಜಪಾನಿನ ಶಿಂಗೋನ್ ಬೌದ್ಧ (Shingon Buddhism) ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ರುದ್ರನ ರೂಪಾಂತರವಾದ ಫುಡೋ ಮೈಯೋ (Acala Vidyaraja) ದೇವತೆಯನ್ನು ಕುರಿತು ಮಹಾವೈರೋಚನ ಸೂತ್ರವು ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ: **"He is the immovable lord of wisdom who cuts through the darkness of ignorance to reveal the pure truth."** ಇದು ಯೋಗದ ಋತಂಭರಾ ಪ್ರಜ್ಞೆಯ ಅಪ್ಪಟ ಜಾಗತಿಕ ವಿಸ್ತರಣೆ.

**೯. ಅಂತಿಮ ಗುರಿ: ಕೈವಲ್ಯ ಮತ್ತು ಪಾಶಕ್ಷಯ**

ಋತಂಭರಾ ಪ್ರಜ್ಞೆಯು ಅಂತಿಮವಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ಅದು ಅಂತಿಮ ಗುರಿಯ ಹೆಬ್ಬಾಗಿಲು. ಯೋಗಿಯೊಬ್ಬನು ಈ ಪ್ರಜ್ಞೆಯು ಹುಟ್ಟುಹಾಕಿದ ಕೊನೆಯ ಸಂಸ್ಕಾರವನ್ನೂ ನಿರೋಧಿಸಿದಾಗ 'ಕೈವಲ್ಯ' ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಯೋಗಸೂತ್ರ (೧.೫೧) ಸಾರುತ್ತದೆ: 

**"ತಸ್ಯಾಪಿ ನಿರೋಧೇ ಸರ್ವನಿರೋಧಾನ್ ನಿರ್ಬೀಜಃ ಸಮಾಧಿಃ"** 

(ಎಲ್ಲವೂ ನಿಂತುಹೋಗಿ, ಜನ್ಮದ ಬೀಜವೇ ಇಲ್ಲದ ನಿರ್ಬೀಜ ಸಮಾಧಿ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ).

ಶೈವಾಗಮಗಳು ಮತ್ತು ಶೈವ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ, ಜೀವಾತ್ಮನಿಗೆ (ಪಶುವಿಗೆ) ಈ ಋತಂಭರಾ ಪ್ರಜ್ಞೆಯ (ಸತ್ಯದ) ದರ್ಶನ ಲಭಿಸಿದ ತಕ್ಷಣ, ಆತನಿಗೆ ಅಂಟಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಅಹಂಕಾರದ ಬಂಧನಗಳು (ಪಾಶ) ಕಳಚಿ ಬೀಳುತ್ತವೆ. *ಭೋಗಕಾರಿಕಾ* ಕೃತಿಯು ಘಂಟಾಘೋಷವಾಗಿ ಸಾರುವಂತೆ, **"ಪಾಶಕ್ಷಯಾತ್ ಶೈವ ಪದಂ"** (ಪಾಶಗಳು ಕಳಚಿದಾಗ ಜೀವಿಗೆ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಶಿವನ ಪರಮ ಪದ ಅಥವಾ ಶಿವತ್ವ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ).

**ಉಪಸಂಹಾರ:**

ಹೀಗೆ, ವೇದದ 'ಋತ' ದಿಂದ ಮೊದಲ್ಗೊಂಡು, ಪತಂಜಲಿಯ ಯೋಗಸೂತ್ರದ ಮೂಲಕ ಹಾದು, ಕಾಶ್ಮೀರ ಶೈವದ 'ಪ್ರತ್ಯಭಿಜ್ಞೆ' ಯಾಗಿ, ಶರಣರ 'ಬೆರಗು' ಆಗಿ, ಬೌದ್ಧರ 'ಪ್ರಜ್ಞಾಪಾರಮಿತಾ' ವಾಗಿ ಜಗತ್ತಿನಾದ್ಯಂತ ಪಸರಿಸಿರುವ ಈ **"ಋತಂಭರಾ ಪ್ರಜ್ಞೆ"**ಯು, ಅಜ್ಞಾನವನ್ನು ಸುಟ್ಟು ಪರಮ ಸತ್ಯವನ್ನು ಬೆಳಗುವ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಶಿವನ ಜ್ಞಾನಜ್ಯೋತಿಯಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನರಿಯುವುದೇ ಮಾನವ ಜನ್ಮದ ಅಂತಿಮ ಸಾರ್ಥಕತೆ.