ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ನಾಯಕ ಬಸವಣ ಸರಣಿ : ಶಿವಯೋಗ ಮತ್ತು ಜಾಗತಿಕ ಯೋಗ ಪರಂಪರೆಗಳು

**ಸರಣಿ ಬರಹ: ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ನಾಯಕ ಬಸವಣ್ಣ**

*ಜಾಗತಿಕ ಯೋಗ ಪರಂಪರೆಗಳು ಮತ್ತು ಶರಣರ 'ಶಿವಯೋಗ'ದ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ-ಸಾಮಾಜಿಕ ಕ್ರಾಂತಿ (ಒಂದು ಸಮಗ್ರ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ)*

*ಪ್ರಸ್ತಾವನೆ: ಯೋಗ ಎಂದರೇನು? ಅದು ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಏಕೆ ಬೇಕು?*

ಜಗತ್ತಿನ ಯಾವುದೇ ಮೂಲೆಯಲ್ಲಾಗಲಿ, ಯಾವುದೇ ಧರ್ಮದಲ್ಲಾಗಲಿ 'ಯೋಗ' (Yoga) ಎಂದರೆ 'ಬೆಸೆಯುವುದು' ಅಥವಾ 'ಒಂದಾಗುವುದು' (Union). ಮನುಷ್ಯನ ಚಂಚಲವಾದ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಶಾಂತಗೊಳಿಸಿ, ಆತನ ಭೌತಿಕ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಪರಮ ಸತ್ಯದೊಂದಿಗೆ (Ultimate Reality) ಅಥವಾ ದೈವತ್ವದೊಂದಿಗೆ ಬೆಸೆಯುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯೇ ಯೋಗ. ಪ್ರಪಂಚದಾದ್ಯಂತ ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಆಂತರಿಕ ಶಾಂತಿ, ಭಯಮುಕ್ತ ಬದುಕು ಮತ್ತು ಸಾರ್ಥಕತೆಯ ಹುಡುಕಾಟಕ್ಕಾಗಿ ಯೋಗ, ಧ್ಯಾನ, ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಮುಂತಾದ ಮಾರ್ಗಗಳು ಬೇಕಾಗಿವೆ.

ಆದರೆ, ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ ಜಗತ್ತಿನ ಬಹುತೇಕ ಯೋಗಮಾರ್ಗಗಳು ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಸಮಾಜದಿಂದ ದೂರ ಮಾಡಿ, ಕಾಡಿನತ್ತ (ಸನ್ಯಾಸ) ಕೊಂಡೊಯ್ದವು. ಯೋಗವು ಕೇವಲ 'ವೈಯಕ್ತಿಕ ಮುಕ್ತಿ'ಗೆ (Individual Liberation) ಸೀಮಿತವಾಯಿತು. ಆಚರಣೆಗಳು ಕಠಿಣವಾದವು, ಶ್ರಮಜೀವಿಗಳಿಗೆ ಮತ್ತು ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಜ್ಞಾನದ ಬಾಗಿಲು ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ಸರಿಯಾಗಿ ಇದೇ ಘಟ್ಟದಲ್ಲಿ, ೧೨ನೇ ಶತಮಾನದ ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ನಾಯಕ *ಬಸವಣ್ಣ* ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭು, ಚನ್ನಬಸವಣ್ಣ ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿಯಂತಹ ಮಹಾನ್ ಶರಣರು ಒಂದು ಅದ್ಭುತವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದರು. ಅದೇ *'ಶಿವಯೋಗ'*.

ಶಿವಯೋಗವು ಕೇವಲ ಕಣ್ಣುಮುಚ್ಚಿ ಕೂರುವ ಯೋಗವಲ್ಲ; ಬದಲಾಗಿ ಕಣ್ಣು ತೆರೆದು ಜಗತ್ತಿನ ಕಷ್ಟಗಳಿಗೆ ಸ್ಪಂದಿಸುವ, ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ಅಳಿಸಿ, ಬೆವರು ಸುರಿಸಿ ದುಡಿಯುವ 'ಸಾಮಾಜಿಕ-ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ' (Socio-spiritual) ಕ್ರಾಂತಿ. ಬನ್ನಿ, ಜಗತ್ತಿನ ಪ್ರಮುಖ ಯೋಗಮಾರ್ಗಗಳೊಂದಿಗೆ ಶರಣರ ಶಿವಯೋಗವನ್ನು ಹಂತ-ಹಂತವಾಗಿ ಹೋಲಿಸಿ, ಬಸವಣ್ಣನವರ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯನ್ನು ಮನಗಾಣೋಣ.

*೧. ಕರ್ಮಯೋಗ ವರ್ಸಸ್ ಶಿವಯೋಗ: 'ನಿಷ್ಕಾಮ ಕರ್ಮ'ದಿಂದ 'ಕಾಯಕ-ದಾಸೋಹ'ದ ಕಡೆಗೆ*

ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ವೇದ-ಆಧಾರಿತ 'ಕರ್ಮಯೋಗ'ವು ಪುಣ್ಯ ಸಂಪಾದನೆ, ಮರಣೋತ್ತರ ಸ್ವರ್ಗ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮತ್ತು ಮುಂದಿನ ಜನ್ಮದ ಬಗ್ಗೆ ಚಿಂತಿಸುತ್ತದೆ. ವರ್ಣಾಶ್ರಮ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಹುಟ್ಟಿನ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಮನುಷ್ಯನ ಕರ್ತವ್ಯಗಳನ್ನು (ಸ್ವಧರ್ಮ) ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಆದರೆ ಬಸವಣ್ಣನವರ ಶಿವಯೋಗವು ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಬೇರುಸಹಿತ ಕಿತ್ತುಹಾಕಿತು. ಹುಟ್ಟಿನಿಂದ ಯಾರೂ ಶ್ರೇಷ್ಠರಲ್ಲ, ಶಿವಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಶುದ್ಧ ಕಾಯಕವೇ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಕುಲವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಸಾರಿದರು (*"ಶ್ವಾಪಚನಾದಡೇನು ಲಿಂಗಭಕ್ತನೇ ಕುಲಜನು"*).

ಕರ್ಮಯೋಗವು ಮರಣೋತ್ತರ ಸ್ವರ್ಗ ಮತ್ತು ಪುನರ್ಜನ್ಮವನ್ನು ನಂಬಿದರೆ, ಶಿವಯೋಗವು "ಇದೇ ಅಂತಿಮ ಜನ್ಮ" ಎಂದು ಸಾರಿ, ಬದುಕಿರುವಾಗಲೇ ಇಲ್ಲಿಯೇ ಪೂರ್ಣತೆಯನ್ನು ಸಾಧಿಸಬೇಕು ಎನ್ನುತ್ತದೆ (*"ಮತ್ತೆ ಹುಟ್ಟಿ ಬರುವನಲ್ಲ ನಮ್ಮ ಕೂಡಲಸಂಗಮದೇವನ ಶರಣ"*). ಬಸವಣ್ಣನವರು ಸ್ವರ್ಗ-ನರಕಗಳನ್ನು ವೈಜ್ಞಾನಿಕವಾಗಿ ಮರುವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಿ, ನಮ್ಮ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕ ನಡವಳಿಕೆ ಮತ್ತು ಸತ್ಯವೇ ಸ್ವರ್ಗ, ಮಿಥ್ಯೆಯೇ ನರಕ ಎಂದರು (*"ದೇವಲೋಕ ಮರ್ತ್ಯಲೋಕವೆಂಬುದು ಬೇರೆಯಿಲ್ಲ ಕಾಣಿರೋ"*).

ಯಜ್ಞ-ಯಾಗಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಿಬಲಿಯನ್ನು ಪುಣ್ಯದ ಕರ್ಮವೆಂದು ನಂಬಿದ್ದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಶರಣರು *"ದಯವಿಲ್ಲದ ಧರ್ಮವಾವುದಯ್ಯಾ? ದಯವೇ ಧರ್ಮದ ಮೂಲವಯ್ಯಾ"* ಎಂದು ಸಾರಿ ಅಹಿಂಸೆಯನ್ನು ಪ್ರಾಯೋಗಿಕಗೊಳಿಸಿದರು. ಶ್ರಮದ ಫಲವನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸುವ ಮಾನಸಿಕ 'ನಿಷ್ಕಾಮ ಕರ್ಮ'ದ ಬದಲು, ದುಡಿದ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಕೂಡಿಡದೆ ಸಮಾಜಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾಗಿ ಹಂಚುವ **'ದಾಸೋಹ'** ಎಂಬ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಆರ್ಥಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು (Wealth Distribution) ಜಗತ್ತಿಗೆ ನೀಡಿದರು. ಇದರಿಂದ 'ಕಾಯಕವೇ ಕೈಲಾಸ' ಎಂಬ ಜಾಗತಿಕ ಕಾರ್ಮಿಕ ಘನತೆಯ (Dignity of Labor) ಸಿದ್ಧಾಂತ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡಿತು.

*೨. ಜ್ಞಾನಯೋಗ ವರ್ಸಸ್ ಶಿವಯೋಗ: ವೇದ-ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ 'ಅನುಭಾವ' ಮತ್ತು ಮಾತೃಭಾಷೆಯ ಕಡೆಗೆ*

ಜ್ಞಾನಯೋಗವು ವೇದ, ಆಗಮ, ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳ ಬೌದ್ಧಿಕ ಅಧ್ಯಯನ ಮತ್ತು ತರ್ಕದ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿದೆ. ಇದು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ವ್ಯಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ 'ಬೌದ್ಧಿಕ ಅಹಂಕಾರ'ವನ್ನು (Intellectual Arrogance) ಬೆಳೆಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಶಿವಯೋಗದಲ್ಲಿ 'ನಿಜವಾದ ಜ್ಞಾನ' ಕೇವಲ ಪುಸ್ತಕಗಳಿಂದ ಬರುವುದಿಲ್ಲ; ಅದು ದೈನಂದಿನ ಕಾಯಕ, ಶ್ರಮ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಬದುಕಿನ ಅನುಭವದಿಂದ ಬರುತ್ತದೆ, ಅದೇ *'ಅನುಭಾವ'*. ಶ್ರಮವಿಲ್ಲದ ಬುದ್ಧಿ ಅಹಂಕಾರವಾಗುತ್ತದೆ, ಬುದ್ಧಿಯಿಲ್ಲದ ಶ್ರಮ ಗುಲಾಮಗಿರಿಯಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಶರಣರು ಎಚ್ಚರಿಸಿದರು.

ಜ್ಞಾನಯೋಗದ (ಅದ್ವೈತ) ಕೇಂದ್ರ ಬಿಂದುವು ಜಗತ್ತನ್ನು 'ಬ್ರಹ್ಮ ಸತ್ಯ ಜಗನ್ಮಿಥ್ಯೆ' (ಮಾಯೆ) ಎಂದು ಕರೆದರೆ, ಬಸವಣ್ಣನವರು ಈ ಲೌಕಿಕ ಜಗತ್ತನ್ನು *'ಕರ್ತಾರನ ಕಮ್ಮಟ'* (ದೇವರ ಟಂಕಸಾಲೆ/Creator's Workshop) ಎಂದು ಕರೆದು ಆಶಾವಾದವನ್ನು ತುಂಬಿದರು (*"ಮರ್ತ್ಯಲೋಕವೆಂಬುದು ಕರ್ತಾರನ ಕಮ್ಮಟವಯ್ಯಾ"*). ಜ್ಞಾನವು ಕೇವಲ ಸಂಸ್ಕೃತ ಭಾಷೆಯ ಸ್ವತ್ತಾಗಿದ್ದಾಗ, ಶರಣರು ಜನಸಾಮಾನ್ಯರ ಆಡುಭಾಷೆಯಾದ 'ಕನ್ನಡ'ದಲ್ಲಿ ಗಹನವಾದ ವಚನಗಳನ್ನು ಹಾಡಿ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪ್ರಜಾಸತ್ತಾತ್ಮಕಗೊಳಿಸಿದರು (*"ನುಡಿದರೆ ಮುತ್ತಿನ ಹಾರದಂತಿರಬೇಕು"*).

ಜ್ಞಾನಯೋಗದಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಮತ್ತು ಶೂದ್ರರಿಗೆ ವೇದಾಧ್ಯಯನದ ಹಕ್ಕಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಪ್ರಪಂಚದ ಮೊದಲ ಸಂಸತ್ತು ಹಾಗೂ ಮುಕ್ತ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವಾದ *'ಅನುಭವ ಮಂಟಪ'* ದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಜ್ಞಾನದ ಹಕ್ಕಿತ್ತು. ಪಂಡಿತರ ನಡುವಿನ ಅಹಂಕಾರದ ವಾದ-ವಿವಾದಗಳ ಬದಲು, "ಎನಗಿಂತ ಕಿರಿಯರಿಲ್ಲ" ಎಂಬ ವಿನಯತೆಯಿಂದ (Intellectual Humility) ಮುಕ್ತ ಸಂವಾದಗಳು ನಡೆದವು. ಶರಣರ ಪ್ರಕಾರ, ವ್ಯಕ್ತಿ ಅಥವಾ ಪುಸ್ತಕಗಳಿಗಿಂತ ನಮ್ಮ ಒಳಗಿನ ಜಾಗೃತ ವಿವೇಚನೆಯೇ ನಿಜವಾದ ಗುರು (*"ಅರಿವೇ ಗುರು, ಆಚಾರವೇ ಲಿಂಗ, ಅನುಭಾವವೇ ಜಂಗಮ"*).

*೩. ಭಕ್ತಿಯೋಗ ವರ್ಸಸ್ ಶಿವಯೋಗ: ಗುಡಿ-ಪುರೋಹಿತರಿಂದ 'ಇಷ್ಟಲಿಂಗ'ದ ಕಡೆಗೆ*

ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಭಕ್ತಿಯೋಗವು ಕಲ್ಲಿನ ಮೂರ್ತಿಗಳು, ಬೃಹತ್ ದೇವಾಲಯಗಳು (ಸ್ಥಾವರ), ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆಗಳು ಮತ್ತು ಪುರೋಹಿತರ (ಮಧ್ಯವರ್ತಿಗಳ) ಮೇಲೆ ತೀವ್ರ ಅವಲಂಬನೆ ಹೊಂದಿದೆ. ಆದರೆ ಬಸವಣ್ಣನವರು ದೇವರನ್ನು ಗುಡಿಯಿಂದ ಹೊರತಂದು, ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಭಕ್ತನ ಅಂಗೈಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಎದೆಯ ಮೇಲಿರುವ *'ಇಷ್ಟಲಿಂಗ'* ದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ನೀಡಿದರು.

ದೇವಾಲಯಗಳ ನಿರ್ಮಾಣದಲ್ಲಿ ಅಡಗಿದ್ದ ಶೋಷಣೆ ಮತ್ತು ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಿ, ಮನುಷ್ಯನ ದೇಹವನ್ನೇ ದೇವಾಲಯವನ್ನಾಗಿಸಿದರು (*"ಉಳ್ಳವರು ಶಿವಾಲಯ ಮಾಡುವರು ನಾನೇನು ಮಾಡಲಿ ಬಡವನಯ್ಯಾ, ಎನ್ನ ಕಾಲೇ ಕಂಬ ದೇಹವೇ ದೇಗುಲ"*). ದೇವರಿಗೂ ಭಕ್ತನಿಗೂ ನಡುವೆ ಯಾವುದೇ ಪುರೋಹಿತರಿಲ್ಲದ (No intermediaries) ನೇರ ಸಂಪರ್ಕವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಿ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವವನ್ನು (Spiritual Democracy) ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು.

ಭಕ್ತಿಯ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಅಂಧಭಕ್ತಿ, ಜ್ಯೋತಿಷ್ಯ, ಶಕುನ-ಮುಹೂರ್ತಗಳ ಭಯವನ್ನು ಕಟುವಾಗಿ ಟೀಕಿಸಿದರು (*"ಇಂದಿನ ವಾರ ಶುಭವಾರ, ಇಂದಿನ ತಾರೆ ಶುಭತಾರೆ"*). ಅನೇಕ ದೇವರುಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸಿ (Polytheism) ಸಮಾಜವನ್ನು ವಿಭಜಿಸುವ ಬದಲು, ದೇವರು ಒಬ್ಬನೇ (Monotheism) ಎಂದು ಸಾರಿದರು (*"ದೇವನೊಬ್ಬ ನಾಮ ಹಲವು"*). ಭಕ್ತನು ಕೇವಲ ಭಜನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಪರಾವಲಂಬಿಯಾಗದೆ, 'ಕಾಯಕ' ಮಾಡುತ್ತಲೇ ದೇವರನ್ನು ಒಲಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಜೀವವಿಲ್ಲದ ಕಲ್ಲಿಗೆ ಹಾಲಿನ ಅಭಿಷೇಕ (ನೈವೇದ್ಯ) ಮಾಡುವ ಬದಲು ಹಸಿದು ಬಂದ ಕಾಯಕಜೀವಿಗೆ (ಜಂಗಮ) ಅನ್ನ ನೀಡುವುದೇ (ದಾಸೋಹ) ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪೂಜೆ ಎಂದು ವೈಜ್ಞಾನಿಕವಾಗಿ ಬೋಧಿಸಿದರು. ಕಾಶಿ-ರಾಮೇಶ್ವರಗಳಿಗೆ ಅಲೆಯುವ ಬದಲು, ನಾವು ದುಡಿಯುವ ಕಾಯಕದ ಸ್ಥಳವೇ ಕಾಶಿ ಎಂದರು.

*೪. ಪತಂಜಲಿಯ ರಾಜಯೋಗ ಮತ್ತು ಅಷ್ಟಾಂಗಯೋಗ: ಸನ್ಯಾಸದಿಂದ 'ಸಹಜ ಸಮಾಧಿ'ಯ ಕಡೆಗೆ*

ಪತಂಜಲಿಯ ಯೋಗ (ಅಷ್ಟಾಂಗ: ಯಮ, ನಿಯಮ, ಆಸನ, ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ, ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರ, ಧಾರಣ, ಧ್ಯಾನ, ಸಮಾಧಿ) ಮನೋವಿಜ್ಞಾನವನ್ನು ಆಧರಿಸಿ "ಚಿತ್ತ ವೃತ್ತಿ ನಿರೋಧಃ" (ಮನಸ್ಸಿನ ಆಲೋಚನೆಗಳನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ನಿಲ್ಲಿಸುವುದು) ಮತ್ತು 'ಕೈವಲ್ಯ'ವನ್ನು (ಏಕಾಂತ ಮುಕ್ತಿ/Isolation) ಗುರಿಯಾಗಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ.

ಆದರೆ ಶರಣರ ಪ್ರಕಾರ, ಮನಸ್ಸು ಮಂಗನಿದ್ದಂತೆ. ಅದನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಕೊಲ್ಲುವ ಬದಲು, ಆ ಚಂಚಲ ಮನಸ್ಸನ್ನು 'ಕಾಯಕ' ಮತ್ತು ಜಂಗಮ ಪ್ರೇಮದತ್ತ (ಸಮಾಜ ಸೇವೆ) ಸಕಾರಾತ್ಮಕವಾಗಿ ತಿರುಗಿಸುವ (Sublimation) ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಮನೋವಿಜ್ಞಾನವನ್ನು ಶಿವಯೋಗ ನೀಡಿತು.

 *ಯಮ-ನಿಯಮಗಳ* ಬದಲು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕವಾದ ಮತ್ತು ಸಮಾಜವನ್ನು ಸ್ವಚ್ಛಗೊಳಿಸುವ ನೈತಿಕ ಸಂವಿಧಾನವಾದ *'ಸಪ್ತಸೂತ್ರ'* ವನ್ನು ಬಸವಣ್ಣ ನೀಡಿದರು: *"ಕಳಬೇಡ, ಕೊಲಬೇಡ, ಹುಸಿಯ ನುಡಿಯಲು ಬೇಡ, ಮುನಿಯಬೇಡ, ಅನ್ಯರಿಗೆ ಅಸಹ್ಯಪಡಬೇಡ, ತನ್ನ ಬಣ್ಣಿಸಬೇಡ, ಇದಿರು ಹಳಿಯಲು ಬೇಡ."

 * *ಆಸನ* ಎಂದರೆ ಕೇವಲ ತಲೆಕೆಳಗಾಗಿ ನಿಲ್ಲುವುದಲ್ಲ, ಕಷ್ಟ-ಸುಖಗಳೆರಡರಲ್ಲೂ ಸತ್ಯ ಮತ್ತು ಕಾಯಕದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಅಚಲವಾಗಿಡುವುದೇ (ದೃಢ ನಂಬಿಕೆ) ನಿಜವಾದ ಆಸನ (*"ತನು ಕರಗದಿದ್ದಡೆ, ಮನ ಕರಗದಿದ್ದಡೆ..."*).

 * *ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ* ಮಾಡಿ ಉಸಿರು ಕಟ್ಟುವುದರಿಂದ ದೈವತ್ವ ಬರುವುದಿಲ್ಲ; ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧ, ಅಹಂಕಾರಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಬೇಕು (*"ಮೂಗ ಹಿಡಿದು ಮೂಲೆಗೆ ಕೂತರೆ, ಭೋಗದಾಸೆಯು ಬಿಡುವುದೇನು?"*).

 * *ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರ* ದ ಮೂಲಕ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಎಳೆದು ಓಡಿಹೋಗುವುದು ಹೇಡಿತನ. ಲೌಕಿಕವನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸದೆ, ಶ್ರಮದಿಂದ ಪಡೆದದ್ದನ್ನು ಸಮಾಜಕ್ಕೆ ಅರ್ಪಿಸಿ, ಅದನ್ನು ಪವಿತ್ರ 'ಪ್ರಸಾದ'ವಾಗಿ ಅನುಭವಿಸುವುದೇ ಶಿವಯೋಗ.

 * *ಧಾರಣ* ಕ್ಕಾಗಿ ಕಾಲ್ಪನಿಕ ಬಿಂದುವಿನ ಬದಲು, ಇಡೀ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದ ಸಂಕೇತವಾದ ಕಪ್ಪು ಕಾಂತಿಯುತ 'ಇಷ್ಟಲಿಂಗ'ವನ್ನು ಅಂಗೈಯಲ್ಲಿರಿಸಿದರು.

 * *ಧ್ಯಾನ* ವನ್ನು ಕಣ್ಣುಮುಚ್ಚಿ ಕತ್ತಲಲ್ಲಿ ಮಾಡುವ ಬದಲು, ಕಣ್ಣು ತೆರೆದು ಇಷ್ಟಲಿಂಗವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ, ಅದನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನ ಕನ್ನಡಿಯಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು 'ಸ್ವಯಂ-ಅರಿವು' (Self-awareness) ಎಚ್ಚರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಜಾಗೃತ ಧ್ಯಾನವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಿದರು.

 * *ಸಮಾಧಿ ಮತ್ತು ಕೈವಲ್ಯ* ದ ಮೂಲಕ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗಿ ಒಂಟಿಯಾಗುವ ಬದಲು, ಪ್ರಪಂಚದ ಮಧ್ಯೆ ಇದ್ದುಕೊಂಡೇ ಕಾಯಕ ಮಾಡುತ್ತಾ ನಿರ್ಮಲವಾಗಿರುವ **'ಸಹಜ ಸಮಾಧಿ'**ಯನ್ನು ಸಾರಿದರು. ಶಿವಯೋಗದ ಅಂತಿಮ ಗುರಿ ಏಕಾಂತದ ಕೈವಲ್ಯವಲ್ಲ, ಅದು ಇಡೀ ಸಮಾಜವನ್ನು ಸಮಾನತೆಯಿಂದ ಬೆಳಗುವ *'ಕಲ್ಯಾಣ'* (Universal Brotherhood).

*೫. ಹಠಯೋಗ ಮತ್ತು ಘೇರಂಡ ಸಂಹಿತೆ (ಸಪ್ತಾಂಗ ಯೋಗ): ದೇಹ ದಂಡನೆಯಿಂದ 'ದೇಹವೇ ದೇವಾಲಯ'ದ ಕಡೆಗೆ*

ಹಠಯೋಗ ಮತ್ತು ಘೇರಂಡ ಸಂಹಿತೆಯು (ಸಪ್ತಾಂಗ) ದೇಹವನ್ನು 'ಹಸಿ ಮಡಿಕೆ' (ಘಟ) ಎಂದು ಭಾವಿಸಿ, ಅದನ್ನು ಶುದ್ಧಿಗೊಳಿಸಲು ಷಟ್ಕರ್ಮ (ಬಾಯಿಗೆ ಬಟ್ಟೆ ನುಂಗುವುದು, ಇತ್ಯಾದಿ), ಕಠಿಣ ಮುದ್ರೆಗಳು ಮತ್ತು ದೇಹ ದಂಡನೆಯನ್ನು ಬೋಧಿಸುತ್ತವೆ. ಈ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಅತ್ಯಂತ 'ಗೌಪ್ಯ'ವಾಗಿ (Secret) ಇಡಬೇಕೆನ್ನುತ್ತವೆ.

ಆದರೆ ಶಿವಯೋಗವು ಮನುಷ್ಯನ ದೇಹವನ್ನು ದಂಡಿಸಬೇಕಾದ ಪಾಪದ ಮೂಲವೆಂದು ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ; ಅದು ದೇವರ 'ಭವ್ಯವಾದ ದೇವಾಲಯ'. ಹಸಿವನ್ನು ನೀಗಿಸಿಕೊಂಡು ಆರೋಗ್ಯವಂತ ದೇಹದಿಂದ ಕಾಯಕ ಮಾಡುವುದೇ ನಿಜವಾದ ಶೌಚ ಮತ್ತು ತಪಸ್ಸು. ಅಸ್ವಾಭಾವಿಕ ದೈಹಿಕ ಷಟ್ಕರ್ಮಗಳಿಗಿಂತ, ಕಪಟ ಮತ್ತು ಸ್ವಾರ್ಥವನ್ನು ತೊಳೆಯುವ ಆಂತರಿಕ ಶುದ್ಧಿಯೇ ಶ್ರೇಷ್ಠ. ಯೋಗದ ಮುದ್ರೆಗಳು ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಬಂಧಿಸಿದರೆ, ಶರಣರ 'ದಾಸೋಹ ಮುದ್ರೆ'ಯು (ತೆರೆದ ಹಸ್ತ) ಆರ್ಥಿಕ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಸಮಾಜಕ್ಕೆ ಹಂಚುತ್ತದೆ. ಜ್ಞಾನವನ್ನು ರಹಸ್ಯವಾಗಿಡುವ ಬದಲು, ಅನುಭವ ಮಂಟಪದಲ್ಲಿ ಹಗಲು ಬೆಳಕಿನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಮುಕ್ತವಾಗಿ ಹಂಚಿ ಪಾರದರ್ಶಕತೆ ಮೆರೆದರು. ಪ್ರಾಣಾಯಾಮವು ದೇಹಕ್ಕೆ ಹಗುರತನ (ಲಾಘವ) ತಂದರೆ, ಅಹಂಕಾರ ಬಿಟ್ಟು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಆಡುವ ಮಾತುಗಳು (ವಚನ) ಬದುಕನ್ನು ಹಗುರಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ ಎಂದು ವೈಜ್ಞಾನಿಕವಾಗಿ ಸಾರಿದರು.

*೬. ಕುಂಡಲಿನಿ, ತಂತ್ರ, ಮಂತ್ರ, ಲಯ ಯೋಗಗಳು: ಪವಾಡಗಳಿಂದ ನೈತಿಕ ಜಾಗೃತಿಯ ಕಡೆಗೆ*

ಕುಂಡಲಿನಿ ಯೋಗವು ಬೆನ್ನುಹುರಿಯ ಚಕ್ರಗಳನ್ನು ಜಾಗೃತಗೊಳಿಸಿ ಅತೀಂದ್ರಿಯ ಶಕ್ತಿಗಳನ್ನು (ಪವಾಡ/Siddhis) ಪಡೆಯಲು ಒತ್ತು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಶರಣರು ಪವಾಡಗಳನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಿದರು. ನೈತಿಕ ಪ್ರಜ್ಞೆ ಮತ್ತು ಸಮಾಜದ ಬಗ್ಗೆ ಕರುಣೆ ಹೊಂದುವ 'ಅರಿವಿನ ಜಾಗೃತಿ'ಯೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಪವಾಡ. ತಂತ್ರಯೋಗದ ರಹಸ್ಯ, ಗೂಢ ಮತ್ತು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಸಮಾಜ ವಿರೋಧಿ ಆಚರಣೆಗಳ ಬದಲು, ಅನುಭವ ಮಂಟಪದಲ್ಲಿ ಅಂತರ್ಜಾತಿ ವಿವಾಹಗಳ (ಶೀಲವಂತ-ಲಾವಣ್ಯ) ಮೂಲಕ ಹಗಲು ಬೆಳಕಿನಲ್ಲಿ ಕ್ರಾಂತಿ ಮಾಡಿದರು.

ಮಂತ್ರಯೋಗವು ಸಂಸ್ಕೃತದ ಕ್ಲಿಷ್ಟ ಮಂತ್ರಗಳ ಉಚ್ಚಾರಣೆಯನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿದೆ. ಆದರೆ ಶರಣರು ಶುದ್ಧ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಆಡುವ ಸತ್ಯದ ನುಡಿಗಳೇ ಮಂತ್ರಗಳು ಎಂದು ಸಾರಿದರು. ಲಯಯೋಗವು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಆಂತರಿಕ ನಾದದಲ್ಲಿ ಕರಗಿಸಿದರೆ, ಶಿವಯೋಗವು 'ನಾನು' ಎಂಬ ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ಇಡೀ ಸಮಾಜದ (ಜಂಗಮ) ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಕರಗಿಸುತ್ತದೆ (ಲಯ).

*೭. ಶ್ರಮಣ ಪರಂಪರೆ (ಬೌದ್ಧ ಮತ್ತು ಜೈನ ಮಾರ್ಗಗಳು) ವರ್ಸಸ್ ಶಿವಯೋಗ*

*ಬೌದ್ಧ ಮಾರ್ಗ:* ಬುದ್ಧನು "ಸರ್ವಂ ದುಃಖಂ" (ಜಗತ್ತು ದುಃಖಮಯ) ಎಂದು ಸಾರಿ, ಸನ್ಯಾಸ (ಸಂಘ) ಮತ್ತು ಭಿಕ್ಷೆಯ (Bhiksha) ಮೇಲೆ ನಿಂತನು. ಆದರೆ ಬಸವಣ್ಣನವರು "ಕಾಯಕವೇ ಕೈಲಾಸ" ಎಂದು ಸಾರಿ ಭಿಕ್ಷಾಟನೆಯನ್ನು ಕಟುವಾಗಿ ನಿಷೇಧಿಸಿದರು (*"ಗುರುವಾದರೂ ಕಾಯಕದಿಂದಲೇ ಜೀವನ್ಮುಕ್ತಿ"*). ಲೌಕಿಕ ಜವಾಬ್ದಾರಿಗಳಿಂದ ಓಡಿಹೋಗದೆ, ಸಮಾಜದಲ್ಲೇ ಇದ್ದು ದೈವತ್ವ ಸಾಧಿಸುವ 'ಸಂಸಾರ-ಯೋಗ'ವನ್ನು ಸಾರಿದರು. ಬೌದ್ಧರ 'ಶೂನ್ಯತೆ'ಯು (Emptiness/Nihilism) ಅನೇಕ ಬಾರಿ ನಿರಾಶಾವಾದಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿದರೆ, ಶರಣರ ಶೂನ್ಯ ಅಥವಾ **'ಬಯಲು'** ಎಂಬುದು 'ಪರಿಪೂರ್ಣತೆ' (Absolute Fullness) ಮತ್ತು ಆಶಾವಾದದ ಸಂಕೇತವಾಗಿದೆ. ಬುದ್ಧನ "ಅಪ್ಪೋ ದೀಪೋ ಭವ" (ನಿನಗೆ ನೀನೇ ಬೆಳಕಾಗು) ತತ್ವವನ್ನೇ ಶರಣರು "ಅರಿವೇ ಗುರು" ಎಂದು ಇನ್ನಷ್ಟು ಪ್ರಾಯೋಗಿಕಗೊಳಿಸಿದರು. ನಿರ್ವಾಣವು ವೈಯಕ್ತಿಕ ಆಸೆಗಳ ನಂದಿಸುವಿಕೆಯಾದರೆ, ಶಿವಯೋಗದ 'ಐಕ್ಯ'ವು ಸಮಾಜದ ಕಲ್ಯಾಣಕ್ಕಾಗಿ ತನ್ನನ್ನು ತಾನು ಸಮರ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಕ್ರಿಯಾಶೀಲ ಸ್ಥಿತಿಯಾಗಿದೆ.

*ಜೈನ ಮಾರ್ಗ:* ಜೈನಮಾರ್ಗವು ಉಪವಾಸ (ಸಲ್ಲೇಖನ ವ್ರತ) ಮತ್ತು ಕಠಿಣ ದೇಹ ದಂಡನೆಗೆ ಒತ್ತು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಕರ್ಮವನ್ನು ಭೌತಿಕ ವಸ್ತು (Pudgala) ಎಂದು ನಂಬಿ, ಸನ್ಯಾಸದ ಮೂಲಕ ಅದನ್ನು ತಡೆಯಲು ಯತ್ನಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಶಿವಯೋಗವು ಉಪವಾಸವನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಿ, ಕಾಯಕದಿಂದ ಬಂದ ಪ್ರಸಾದವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವ ಆರೋಗ್ಯಕರ ಬದುಕನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿತು. ಜೈನರ ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ದೈಹಿಕ ಅಹಿಂಸೆಗಿಂತ (ಕ್ರಿಮಿಗಳು ಸಾಯದಿರಲಿ ಎಂದು ಬಟ್ಟೆ ಕಟ್ಟುವುದು), ಪಕ್ಕದ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ದ್ವೇಷಿಸದಿರುವ 'ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಆಂತರಿಕ ಅಹಿಂಸೆ'ಗೆ ಶರಣರು ಒತ್ತು ನೀಡಿದರು. ಕಾಯಕ ಮಾಡುವ ಗೃಹಸ್ಥನೇ ಗುರುವಿಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಎಂದರು. ಜೈನರ ಬೃಹತ್ ಏಕಶಿಲಾ ವಿಗ್ರಹಗಳ (ಗೊಮ್ಮಟೇಶ್ವರ/ಸ್ಥಾವರ) ನಿರ್ಮಾಣದ ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿ, ಇಷ್ಟಲಿಂಗವನ್ನು ಅಂಗೈಗೆ ತಂದರು. ಸಿದ್ಧಶಿಲೆಯನ್ನು ಸೇರುವ (ಜಗತ್ತಿನಿಂದ ನಿರ್ಗಮಿಸುವ) ಬದಲು, ಇಡೀ ಸಮಾಜವನ್ನು ಬೆಳಗುವ ಬಯಲಾದರು.

*೮. ಸ್ತ್ರೀ ಸಬಲೀಕರಣ ಮತ್ತು ಮಡಿ-ಮೈಲಿಗೆಯ ನಿವಾರಣೆ (ವಿಶ್ವದ ಮೊದಲ ಕ್ರಾಂತಿ)*

ಬಹುತೇಕ ಪ್ರಾಚೀನ ಯೋಗಗಳು ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ (ವಿಶೇಷವಾಗಿ ದಿಗಂಬರ ಜೈನ, ಪ್ರಾಚೀನ ಬೌದ್ಧ, ಮತ್ತು ವೇದ ಮಾರ್ಗಗಳು) ಮುಕ್ತಿಯ ಹಕ್ಕನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಿದ್ದವು. ಋತುಮತಿಯಾದಾಗ ಪೂಜೆ ಮಾಡಬಾರದೆಂಬ ನಿರ್ಬಂಧಗಳಿದ್ದವು. ಜೈವಿಕ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳು ಮೈಲಿಗೆಯಲ್ಲ; ಕಳ್ಳತನ, ಸುಳ್ಳು, ಸಿಟ್ಟು ಇವೇ ನಿಜವಾದ ಮೈಲಿಗೆ (ಸೂತಕ) ಎಂದು ಶರಣರು ಸಾರಿದರು. "ಆತ್ಮಕ್ಕೆ ಲಿಂಗಭೇದವಿಲ್ಲ" (*"ನಡುವೆ ಸುಳಿವ ಆತ್ಮನು ಹೆಣ್ಣೂ ಅಲ್ಲ ಗಂಡೂ ಅಲ್ಲ ನೋಡಾ"*) ಎಂದು ಸಾರಿ, ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಷರತ್ತುಗಳಿಲ್ಲದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಸಮಾನತೆಯನ್ನು (Absolute Gender Equality) ಮತ್ತು 'ಸ್ವತಂತ್ರ ಇಷ್ಟಲಿಂಗ ದೀಕ್ಷೆ'ಯನ್ನು ನೀಡಿದರು. ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿಯಂತಹ ತೇಜಸ್ವಿ ಮಹಿಳೆಯರು ವಚನಗಳನ್ನು ಬರೆದು ಪುರುಷ ಪಂಡಿತರೊಡನೆ ಸಮಾನವಾಗಿ ವಾದಿಸಿದರು.

ಅತಿಯಾದ ಮಡಿ-ಮೈಲಿಗೆಯ ಭೇದವನ್ನು ಕಿತ್ತುಹಾಕಿ, ದಲಿತರು (ಮಾದಾರ ಚೆನ್ನಯ್ಯ, ಹರಳಯ್ಯ) ಮತ್ತು ಮೇಲ್ಜಾತಿಯವರು ಯಾವುದೇ ಭೇದವಿಲ್ಲದೆ ಒಂದೇ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಕುಳಿತು ಊಟ ಮಾಡುವ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ *'ಸಹಪಂಕ್ತಿ ಭೋಜನ'* ವನ್ನು (ದಾಸೋಹ) ತಂದರು. ಶಿವಯೋಗದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ತತ್ವವೂ ಅಪ್ಪಟ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಮತ್ತು ಮಾನವೀಯ.

*ಉಪಸಂಹಾರ: ಮಾನವಕುಲಕ್ಕೆ ಬಸವಣ್ಣನವರ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಮತ್ತು 'ಕಲ್ಯಾಣ'ದ ಕನಸು*

ಬಸವಣ್ಣನವರ *'ಶಿವಯೋಗ'* (ಷಟ್‌ಸ್ಥಲ ಮಾರ್ಗ) ಕೇವಲ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಮುಕ್ತಿಯ (ಕೈವಲ್ಯ/ನಿರ್ವಾಣ) ಮಾರ್ಗವಲ್ಲ. ಅದು ಜ್ಞಾನ (ಅರಿವು), ಕರ್ಮ (ಕಾಯಕ), ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯನ್ನು (ಅಂತಃಕರಣ) ಅತ್ಯಂತ ಸಮತೋಲಿತವಾಗಿ ಬೆಸೆಯುವ ಪ್ರಪಂಚದ ಏಕೈಕ 'ಸಮಗ್ರ ವಿಕಾಸವಾದಿ ಯೋಗ' (Evolutionary Holistic Yoga).

ಇತರ ಯೋಗಗಳು ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಜಗತ್ತಿನಿಂದ ದೂರ ಮಾಡಿ ಒಂಟಿಯಾಗಿಸಿದರೆ, ಶಿವಯೋಗದ ಅಂತಿಮ ಹಂತವಾದ *'ಐಕ್ಯ'* (ಅಥವಾ ಬಯಲು) ಸ್ಥಿತಿಯು ಮನುಷ್ಯನ ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ಅಳಿಸಿ, ಆತನನ್ನು ಇಡೀ ಸಮಾಜದ ಕಲ್ಯಾಣದಲ್ಲಿ (ಜಂಗಮ ದಾಸೋಹದಲ್ಲಿ) ತನ್ನನ್ನು ತಾನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸಮರ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ತಾನು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುವ ಜೊತೆಗೆ, ತನ್ನ ಶ್ರಮವನ್ನು ಸಮಾಜಕ್ಕೆ ಅರ್ಪಿಸುವುದೇ ಶಿವಯೋಗದ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಅದ್ಭುತ.

ಮಾನವಕುಲಕ್ಕೆ ಬಸವಣ್ಣ, ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭುದೇವ, ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿ, ಚೆನ್ನಬಸವಣ್ಣ ಮುಂತಾದ ಶರಣರು ನೀಡಿದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಕೊಡುಗೆಯೆಂದರೆ, *'ಕಲ್ಯಾಣ ರಾಜ್ಯ'* ದ (Welfare State / Universal Brotherhood) ಪರಿಕಲ್ಪನೆ. ಕೇವಲ ತಾನು ಮುಕ್ತಿ ಪಡೆದರೆ ಸಾಲದು, ಇಡೀ ಜಗತ್ತೇ ಆರ್ಥಿಕವಾಗಿ, ಸಾಮಾಜಿಕವಾಗಿ ಮತ್ತು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕವಾಗಿ ಸಮಾನವಾಗಿ ಬಾಳಬೇಕು ಎಂಬುದು ಅವರ ಹಂಬಲ. ಆದುದರಿಂದಲೇ, ಆ ಮಹಾನ್ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ನಾಯಕ ಜಗತ್ತಿಗೆ ಸಾರಿದ ಅಂತಿಮ 'ವಿಶ್ವಮಾನವ ಸಂದೇಶ' ಇಂದಿಗೂ ಪ್ರಸ್ತುತ:

*"ಇವನಾರವ ಇವನಾರವ ಇವನಾರವನೆಂದೆನಿಸದಿರಯ್ಯಾ.

ಇವ ನಮ್ಮವ ಇವ ನಮ್ಮವ ಇವ ನಮ್ಮವನೆಂದೆನಿಸಯ್ಯಾ..."

ಬಸವಣ್ಣ ಕೇವಲ ಭಕ್ತಿಯ ದಾರಿದೀಪವಲ್ಲ; ಅವರು ಜಾಗತಿಕ ಮಾನವ ಹಕ್ಕುಗಳ, ಸ್ತ್ರೀ ಸಬಲೀಕರಣದ, ಕಾರ್ಮಿಕ ಘನತೆಯ (Dignity of Labor) ಮತ್ತು ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಮನೋಭಾವದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಪ್ರವರ್ತಕ. ದೇವಸ್ಥಾನಗಳಿಗಿಂತ ಮನುಷ್ಯನನ್ನೇ ದೊಡ್ಡವನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದ, ಜಾತಿ-ಮತ-ಲಿಂಗ ಭೇದಗಳನ್ನು ಸುಟ್ಟುಹಾಕಿದ ಶರಣರ ಈ ಶಿವಯೋಗದ ಬೆಳಕು, ಅಶಾಂತಿಯಿಂದ ಕೂಡಿರುವ ಇಂದಿನ ಮಾನವಕುಲವನ್ನು ಸದಾ ಕಾಯಬೇಕಿದೆ. ಅವರ ಈ ಕ್ರಾಂತಿಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನೆನೆದು ನಮ್ಮ ಬದುಕನ್ನು ಹಸನಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳೋಣ.