ಶಿವ ಮತ್ತು ತ್ರಿಗುಣಗಳು!

🔱 ಶಿವ ಮತ್ತು ತ್ರಿಗುಣ ರಹಸ್ಯ: ಸತ್ವ-ರಜ-ತಾಮಸಗಳ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಹಾಗೂ ಮನೋವೈಜ್ಞಾನಿಕ ದರ್ಶನ 🔱

ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದ ಸೃಷ್ಟಿ, ಸ್ಥಿತಿ ಮತ್ತು ಲಯವನ್ನು ವಿವರಿಸುವ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಾಚೀನ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಹಾಗೂ ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಕಲ್ಪನೆಯೇ "ಸತ್ವ - ರಜ - ತಾಮಸ" (ತ್ರಿಗುಣಗಳು). ಪ್ರಾಚೀನ 'ಸಾಂಖ್ಯ ದರ್ಶನ'ದಿಂದ ಮೊಳಕೆಯೊಡೆದ ಈ ಕಲ್ಪನೆಯು, ಕಾಲಕ್ರಮೇಣ ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳು, ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರ, ವಚನ ಸಾಹಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಜಾಗತಿಕ ಇತಿಹಾಸದ ಮೂಲಕ 'ಶಿವತತ್ವ'ದೊಂದಿಗೆ ಹೇಗೆ ಬೆಸೆದುಕೊಂಡಿತು ಎಂಬುದನ್ನು ನಾವಿಲ್ಲಿ ಹಂತ-ಹಂತವಾಗಿ, ಆಧಾರ-ಸಹಿತವಾಗಿ ಅರಿಯೋಣ.

🌌 ೧. ಸೃಷ್ಟಿಯ ಮೂಲ ಮತ್ತು ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳ ದರ್ಶನ

ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದ ಸೃಷ್ಟಿಗೂ ಮುನ್ನ ಸತ್ವ, ರಜ ಮತ್ತು ತಮಸ್ಸುಗಳು ಒಂದೇ ಸಮನಾಗಿ ಬೆರೆತಿದ್ದವು. ಈ ಅವ್ಯಕ್ತ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು 'ಪ್ರಧಾನ' (ಗುಣಸಾಮ್ಯಾವಸ್ಥೆ) ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.

• 📜 ಲಿಂಗ ಪುರಾಣದ ಉಲ್ಲೇಖ: ಈ ಪ್ರಧಾನದಿಂದಲೇ ಪ್ರಥಮ ಜ್ಯೋತಿರ್ಲಿಂಗವು ಉದ್ಭವವಾಯಿತು ಎಂದು ಲಿಂಗಪುರಾಣ ಹೇಳುತ್ತದೆ: "ಅವ್ಯಕ್ತಂ ಕಾರಣಂ ಯತ್ತತ್ ಪ್ರಧಾನಮೃಷಿಸತ್ತಮಾಃ | ಗುಣಸಾಮ್ಯಂ... ತಸ್ಮಾತ್ ಲಿಂಗಮುದಭವತ್"
• 🌑 ತಮಸ್ಸಿನಿಂದ ರುದ್ರನ ಉದಯ: ತಾಮಸವನ್ನು ಕೇವಲ 'ಕೆಟ್ಟದ್ದು' ಎನ್ನಲಾಗದು. ಅದು ಸೃಷ್ಟಿಯ ಪೂರ್ವದ ಗರ್ಭಾವಸ್ಥೆ (Cosmic Darkness). ಮೈತ್ರಾಯಣೀ ಉಪನಿಷತ್ (೫.೨) ಹೇಳುವಂತೆ: "ತಮೋ ವಾ ಇದಮೇಕಮಾಸ... ತತ್ ತಮಸ್ ಕಲ್ಯಾಣ್ಯೇರಿತಂ... ಸ ರುದ್ರಃ" (ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ತಮಸ್ಸು ಇತ್ತು, ಪರಮಪ್ರಜ್ಞೆಯ ಪ್ರಚೋದನೆಯಿಂದ ಅದು ರುದ್ರನಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿತು).
• 🕸️ ಮಾಯೆಯ ಒಡೆಯ ಮಹೇಶ್ವರ: ತ್ರಿಗುಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಜಗತ್ತಿನ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಮೊದಲು 'ಮಾಯೆ' ಎಂದು ಕರೆದದ್ದು ಶ್ವೇತಾಶ್ವತರ ಉಪನಿಷತ್ (೪.೧೦). ಅದು ಈ ಗುಣಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಶಿವನನ್ನು 'ಮಾಯಿ' ಎನ್ನುತ್ತದೆ: "ಮಾಯಾಂ ತು ಪ್ರಕೃತಿಂ ವಿದ್ಯೋನ್ಮಾಯಿನಂ ತು ಮಹೇಶ್ವರಮ್ | ತಸ್ಯಾವಯವಭೂತೈಸ್ತು ವ್ಯಾಪ್ತಂ ಸರ್ವಮಿದಂ ಜಗತ್ ||"

🗿 ೨. ಇತಿಹಾಸ ಮತ್ತು ಕಲಾ-ವಿಜ್ಞಾನಗಳಲ್ಲಿ ತ್ರಿಗುಣಗಳು

ಭಾರತೀಯ ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರದ ತ್ರಿಗುಣಗಳನ್ನು ಕಲೆ ಮತ್ತು ವಿಜ್ಞಾನಗಳು ತಮ್ಮದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಿವೆ.

• 🎭 ಎಲಿಫೆಂಟಾ ಗುಹೆಯ ಮಹೇಶಮೂರ್ತಿ: ೬ನೇ ಶತಮಾನದ ಈ ತ್ರೀಮುಖಿ ಶಿಲ್ಪದ ಬಗ್ಗೆ ಜಾಗತಿಕ ಕಲಾ ಇತಿಹಾಸಕಾರ್ತಿ ಸ್ಟೆಲ್ಲಾ ಕ್ರಾಮ್ರಿಶ್ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ: "The right face, fierce and masculine, is Aghora, representing the Tamasic aspect of Shiva... the destroyer of darkness." (ಎಡಭಾಗದ ವಾಮದೇವ ಸತ್ವಗುಣವಾದರೆ, ಬಲಭಾಗದ ಅಘೋರ/ಭೈರವ ಮುಖ ತಾಮಸ ಗುಣದ ಪ್ರತೀಕ).
• ⚛️ ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರದ ಕೇಂದ್ರಾಭಿಮುಖ ಬಲ: ಫ್ರೆಂಚ್ ವಿದ್ವಾಂಸ ಅಲೈನ್ ಡೇನಿಯಲೌ (Alain Daniélou) ತಮಸ್ಸನ್ನು ಆಧುನಿಕ ವಿಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸುತ್ತಾರೆ: "Tamas is the centripetal force... personified as Shiva, the destroyer of the universe of forms." ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡವನ್ನು ಮತ್ತೆ ತನ್ನ ಉಗಮಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಕುಗ್ಗಿಸುವ ಭೌತಿಕ ಶಕ್ತಿಯೇ (Cosmic contraction) ತಾಮಸಿಕ ಶಿವ.
• 👹 ಅಜ್ಞಾನದ ವಿನಾಶ: ಭೌತವಿಜ್ಞಾನಿ ಫ್ರಿಟ್ಜಾಫ್ ಕಾಪ್ರಾ ಪ್ರಕಾರ, ನಟರಾಜನ ಕಾಲಡಿಯಿರುವ ಅಪಸ್ಮಾರ ಪುರುಷನು ತಾಮಸಿಕ ಜಡತ್ವದ ಸಂಕೇತ: "Shiva's dance is... crushing the demon of ignorance (Apasmara), which represents the Tamasic state of unawakened mind."

🧠 ೩. ಯೋಗ ಮತ್ತು ಶೈವ ಮನೋವಿಜ್ಞಾನ

ಮನುಷ್ಯನ ಮನಸ್ಸಿನ ಚಂಚಲತೆ, ಆಲಸ್ಯ ಮತ್ತು ಅಹಂಕಾರಗಳಿಗೆ ಈ ಮೂರೂ ಗುಣಗಳೇ ಕಾರಣ. ಇವುಗಳನ್ನು ಮೀರುವುದೇ ನಿಜವಾದ ಯೋಗ.

• 🧘‍♂️ ಯೋಗಸೂತ್ರ - ಗುಣಗಳ ಹಿಂದಿರುಗುವಿಕೆ: ಪತಂಜಲಿಯ ಯೋಗಸೂತ್ರದ ಪ್ರಕಾರ, ತ್ರಿಗುಣಗಳು ತಮ್ಮ ವಿಕಾಸವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿ, ಮೂಲ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಲಯವಾದಾಗ ಮಾತ್ರ ಮನುಷ್ಯನು ಗುಣಾತೀತನಾಗುತ್ತಾನೆ (ಕೈವಲ್ಯ). ಇದನ್ನು 'ಪ್ರತಿಪ್ರಸವ' ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.

  "ಪುರುಷಾರ್ಥಶೂನ್ಯಾನಾಂ ಗುಣಾನಾಂ ಪ್ರತಿಪ್ರಸವಃ ಕೈವಲ್ಯಂ ಸ್ವರೂಪಪ್ರತಿಷ್ಠಾ ವಾ ಚಿತಿಶಕ್ತಿರಿತಿ॥" (ಯೋಗಸೂತ್ರ ೪.೩೪).

• 🌑 ಆಣವ ಮಲ (ಮಾನಸಿಕ ಸಂಕೋಚನ): ಕಾಶ್ಮೀರ ಶೈವ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಪ್ರಕಾರ, ತಾಮಸ ಗುಣದಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಅನಂತವಾದ ಶಿವಪ್ರಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮರೆತು, 'ನಾನು ಕೇವಲ ಒಂದು ಚಿಕ್ಕ ದೇಹ' ಎಂದು ಕುಗ್ಗಿಹೋಗುವುದೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಮಾನಸಿಕ ರೋಗ. ಇದನ್ನು ಈಶ್ವರ ಪ್ರತ್ಯಭಿಜ್ಞಾ ಕಾರಿಕೆಯು "ಸ್ವಸ್ವರೂಪಾಪಹಾನಿಃ ಆಣವಮಲಮ್" ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತದೆ.
• ⚡ ತಂತ್ರ ಮನೋವಿಜ್ಞಾನ: ವಿಜ್ಞಾನ ಭೈರವ ತಂತ್ರವು ತಾಮಸ/ರಾಜಸಿಕ ಭಾವನೆಗಳಾದ ಕೋಪ ಅಥವಾ ಭಯದ ಉತ್ತುಂಗವನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಶಿವಪ್ರಜ್ಞೆ ತಲುಪುವ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ: "ಕ್ರೋಧೇ ಪ್ರವಿಷ್ಟೇ ಭೈರವೇ... ತತ್ತ್ವಂ ಉಪಲಬ್ಧತೇ" (ಕೋಪ ಆವರಿಸಿದ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ತಾರ್ಕಿಕ ಮನಸ್ಸು ಸ್ತಬ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ, ಆಗ ಅರಿವನ್ನು ಅದರ ಮೇಲಿರಿಸಿದರೆ ಭೈರವ ತತ್ವದ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರವಾಗುತ್ತದೆ).
• 🧠 ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ಮನೋವಿಜ್ಞಾನ: ಖ್ಯಾತ ಮನೋವಿಜ್ಞಾನಿ ಕಾರ್ಲ್ ಜುಂಗ್ (Carl Jung) ತಮಸ್ಸನ್ನು 'ಅಪ್ರಜ್ಞೆ' (Unconscious), ರಜಸ್ಸನ್ನು 'ಅಹಂ' (Ego) ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಇವೆರಡನ್ನೂ ಮೀರಿದ ಶಿವತತ್ವವೇ ಮನುಷ್ಯನ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದ ಅಂತಿಮ ಕೇಂದ್ರವಾದ "The Self".

⚖️ ೪. ಸಾಹಿತ್ಯ, ವಚನ ಮತ್ತು ಜಾನಪದ ಸಮನ್ವಯ

ಭಾರತೀಯ ದರ್ಶನಗಳು ಗುಣಗಳ ನಡುವೆ ಶ್ರೇಣಿ (Hierarchy) ಮಾಡದೆ, ಅವನ್ನು ದಾಟುವ ದಾರಿಯನ್ನು ತೋರಿವೆ.

• 🤝 ತ್ರಿಮೂರ್ತಿಗಳ ಸಮಾನತೆ: ಮಹಾಕವಿ ಕಾಳಿದಾಸನು ತನ್ನ **'ಕುಮಾರಸಂಭವ'**ದಲ್ಲಿ ತ್ರಿಗುಣಗಳನ್ನು ಧರಿಸುವ ಬ್ರಹ್ಮ, ವಿಷ್ಣು, ಶಿವ ಮೂವರೂ ಸಮಾನರು ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ:

  "ಏಕೈವ ಮೂರ್ತಿರ್ಭಿಭಿದೇ ತ್ರಿಧಾ ಸಾ ಸಾಮಾನ್ಯಮೇಷಾಂ ಪ್ರಥಮಾವರತ್ವಮ್" (ಒಂದೇ ಮೂರ್ತಿಯು ತ್ರಿಗುಣಗಳಿಗನುಸಾರ ಮೂರು ರೂಪಗಳನ್ನು ತಾಳಿದೆ, ಇವರಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು-ಕಡಿಮೆ ಎಂಬ ಭೇದವೇ ಇಲ್ಲ).

• 🪢 ಮಾಯೆಯ ಹಗ್ಗವನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದ ಶರಣರು: ವಚನಕಾರರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ತಾಮಸವಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಸಾತ್ವಿಕತೆಯೂ ಒಂದು ಬಂಧನವೇ (ಬಂಗಾರದ ಸರದಂತೆ). ಈ 'ತ್ರಿಗುಣ ಪಾಶ'ವನ್ನು ಹರಿದಾಗಲೇ 'ಬಯಲು' (ಶೂನ್ಯ) ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ.

  "ಸತ್ವರಜಸ್ತಮೋಗುಣದ ಸೂತ್ರವ ಹರಿದು, ತತ್ತ್ವಂಗಳ ಬೈಲಿಗೊಡ್ಡಿ... ಬಯಲಾದೆನಯ್ಯಾ ಕೂಡಲಚೆನ್ನಸಂಗಮದೇವಾ" (ಚೆನ್ನಬಸವಣ್ಣನವರ ವಚನ).

• 🥁 ಜಾನಪದದಲ್ಲಿ ಗುಣಗಳ ಸಮತೋಲನ: ಕರ್ನಾಟಕದ ಮೈಲಾರಲಿಂಗ, ಜುಂಜಪ್ಪ ಮುಂತಾದ ಜಾನಪದ ಪರಂಪರೆಗಳು ತಾಮಸ ಮತ್ತು ಸತ್ವವನ್ನು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಆರಾಧಿಸುತ್ತವೆ. ಸಂಶೋಧಕ ಡಾ. ಶೀ.ಬಾ. ಜೋಗುರ ಅವರ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯಂತೆ: "ಮೈಲಾರಲಿಂಗನ ಉಪಾಸನೆಯಲ್ಲಿ ಉಗ್ರರೂಪಕ್ಕೆ ರಕ್ತಬಲಿಯ ತಾಮಸಿಕ ಆರಾಧನೆಯೂ, ಶಾಂತರೂಪಕ್ಕೆ ಪಂಚಾಮೃತದ ಸಾತ್ವಿಕ ಆರಾಧನೆಯೂ ಒಟ್ಟೊಟ್ಟಿಗೇ ನಡೆಯುತ್ತದೆ."
• 🇯🇵 ಜಾಗತಿಕ ರೂಪಾಂತರ: ಶಿವನ ಉಗ್ರ ತಾಮಸಿಕ ರೂಪವಾದ 'ಮಹಾಕಾಲ'ನು ಜಪಾನ್ ತಲುಪಿ, ಅಲ್ಲಿ ತಾಮಸವನ್ನು ಮೀರಿ ಸಂಪತ್ತಿನ ದೇವತೆಯಾದ 'ಡೈಕೋಕುಟೆನ್' (Daikokuten) ಆಗಿ ಬದಲಾದದ್ದು ಇತಿಹಾಸದ ಒಂದು ಅದ್ಭುತ!

🎯 ಒಟ್ಟಾರೆಯಾಗಿ (Conclusion): ಮನುಷ್ಯನ ಪ್ರಜ್ಞೆಯು ತಾಮಸದ ಜಡತ್ವದಿಂದ ರಜಸ್ಸಿನ ಕ್ರಿಯಾಶೀಲತೆಗೆ, ಅಲ್ಲಿಂದ ಸತ್ವದ ಶಾಂತಿಗೆ ಏರಬೇಕು. ಋಗ್ವೇದದ ಮೃತ್ಯುಂಜಯ ಮಂತ್ರವು ಶಿವನನ್ನು 'ತ್ರ್ಯಂಬಕ' ಎನ್ನುತ್ತದೆ; ಶೈವ ಭಾಷ್ಯಕಾರರ ಪ್ರಕಾರ "ಸತ್ವಂ ರಜಸ್ತಮ ಇತಿ ಗುಣತ್ರಯಮುದಾಹೃತಮ್ | ತ್ರಯಾಣಾಂ ಅಂಬಕಃ (ಒಡೆಯ) ತ್ರ್ಯಂಬಕಃ" (ಈ ಮೂರೂ ಗುಣಗಳಿಗೂ ಅಧಿಪತಿಯಾದವನೇ ತ್ರ್ಯಂಬಕ).

ಈ ಮೂರೂ ಗುಣಗಳೆಂಬ ಹೊದಿಕೆಯನ್ನು ಕಳಚಿ, ನಿರಾಕಾರವಾದ ಆ 'ಶಿವ'ನ ಶುದ್ಧ ಪ್ರಜ್ಞೆಯಲ್ಲಿ ಕರಗುವುದೇ ಮನುಷ್ಯನ ಅಂತಿಮ ಮಾನಸಿಕ ಹಾಗೂ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಗುರಿ. ಓಂ ನಮಃ ಶಿವಾಯ! 🔱