ಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ಕನ್ನಡನಾಡು

🦚 ಕನ್ನಡಿಗರ ಕೃಷ್ಣ: ಪುರಾಣ, ಇತಿಹಾಸ, ಸಾಹಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಜಾನಪದದಲ್ಲಿ ಮಣ್ಣಿನ ಮಗನಾದ ಮಹಾಯೋಗಿ 🦚

ಭಾರತೀಯ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ 'ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ' ಕೇವಲ ಒಂದು ಹೆಸರಲ್ಲ, ಅದೊಂದು ಬಹುಮುಖಿ ದರ್ಶನ. ಉತ್ತರ ಭಾರತದ ಮಥುರೆ, ವೃಂದಾವನ ಮತ್ತು ದ್ವಾರಕೆಗಳಿಗೆ ಸೀಮಿತನಾಗಿದ್ದ ಕೃಷ್ಣನನ್ನು ಕರ್ನಾಟಕದ ನೆಲವು ಕೇವಲ ಒಬ್ಬ ಭಗವಂತನಾಗಿ ಮಾತ್ರ ಸ್ವೀಕರಿಸಲಿಲ್ಲ; ಬದಲಾಗಿ ಆತನನ್ನು ತನ್ನದೇ ಮಣ್ಣಿನ ಮಗನನ್ನಾಗಿ, ಬೌದ್ಧಿಕ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯ ಕೇಂದ್ರವನ್ನಾಗಿ, ತತ್ವಜ್ಞಾನಿಯಾಗಿ ಹಾಗೂ ಅಚ್ಚ ಕನ್ನಡಿಗನನ್ನಾಗಿ ರೂಪಿಸಿತು. ಇತಿಹಾಸ, ಜೈನ-ಬೌದ್ಧ ಸಾಹಿತ್ಯ, ವಚನ-ದಾಸ ಪರಂಪರೆ, ಜಾನಪದ ಮತ್ತು ಆಧುನಿಕ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಪುಟಗಳನ್ನು ತಿರುವಿದರೆ, ಕನ್ನಡಿಗರು ಕೃಷ್ಣನನ್ನು ಎಷ್ಟೊಂದು ವಿಶಿಷ್ಟವಾಗಿ, ವಾಸ್ತವಿಕವಾಗಿ ಮತ್ತು ಹೆಮ್ಮೆಯಿಂದ ಕಟ್ಟಿಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬುದು ಅದ್ಭುತವಾಗಿ ಅನಾವರಣಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

👑 ೧. ಕೃಷ್ಣನ ಮೂಲ, ಯಾದವ ವಂಶ ಮತ್ತು ಕನ್ನಡಿಗರ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಅಸ್ಮಿತೆ

ಕೃಷ್ಣನು ಕಪ್ಪು ಬಣ್ಣದವನು (ದ್ರಾವಿಡ ಮೂಲ) ಹಾಗೂ ಆತನು ಪಶುಪಾಲಕ (ಗೊಲ್ಲ) ಸಮುದಾಯದಿಂದ ಬಂದವನು. ಈ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣನ ಮೂಲವನ್ನು ಅಪ್ಪಟ ದಕ್ಷಿಣದ ಮತ್ತು ಕರ್ನಾಟಕದ ಬುಡಕಟ್ಟು ಪರಂಪರೆಗೆ ಸೇರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕರ್ನಾಟಕದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣನ ಕುಲವಾದ 'ಯಾದವ' ಅಥವಾ 'ವೃಷ್ಣಿ' ವಂಶದ ಹೆಮ್ಮೆ ಅಗಾಧವಾದದ್ದು.

• ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಗಳ ಹೆಮ್ಮೆ: ಇಡೀ ದಖ್ಖನ್ ಪ್ರಸ್ಥಭೂಮಿಯನ್ನು ಆಳಿದ ಅಪ್ಪಟ ಕನ್ನಡದ ಸೇವುಣರು (ದೇವಗಿರಿಯ ಯಾದವರು) ಹಾಗೂ ಜಗತ್ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಬೇಲೂರು-ಹಳೇಬೀಡು ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಹೊಯ್ಸಳರು ಶಾಸನಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮನ್ನು 'ಯಾದವಕುಲಾಂಬರ ದ್ಯುಮಣಿ' ಮತ್ತು 'ದ್ವಾರಾವತಿ ಪುರವರಾಧೀಶ್ವರ' ಎಂದು ಹೆಮ್ಮೆಯಿಂದ ಕರೆದುಕೊಂಡರು. ವಿಜಯನಗರದ ಅರವೀಡು ವಂಶ ಮತ್ತು ಮೈಸೂರು ಒಡೆಯರು ಕೂಡ ತಾವು ಕೃಷ್ಣನ ಯದುವಂಶದ (ಚಂದ್ರವಂಶ) ನೇರ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿಗಳೆಂದು ಘೋಷಿಸಿಕೊಂಡರು.
• ಕಾಡುಗೊಲ್ಲರ ಜೀವಂತ ಪರಂಪರೆ: ಕರ್ನಾಟಕದ 'ಕಾಡುಗೊಲ್ಲ' ಸಮುದಾಯವು ತಾವು ಕೃಷ್ಣನ ವಂಶಸ್ಥರೆಂದು ಬಲವಾಗಿ ನಂಬುತ್ತದೆ. 'ಕೃಷ್ಣನು ಸೆರೆಮನೆಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ' ಎಂಬ ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥೆಯನ್ನು ತಮ್ಮ ನೈಜ ಇತಿಹಾಸವೆಂದು ಒಪ್ಪಿ, ಇಂದಿಗೂ ಊರ ಹೊರಗೆ 'ಸೂತಕದ ಗುಡಿಸಲು' ಕಟ್ಟಿ ಬಾಣಂತನ ಮಾಡಿಸುವ ಪ್ರಾಚೀನ ಸಂಪ್ರದಾಯವನ್ನು ಅವರು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಜೊತೆಗೆ ಕೃಷ್ಣನಂತೆಯೇ ಇರುವ ತಮ್ಮ ಕುಲದ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ವೀರ ಜುಂಜಪ್ಪನನ್ನು ಆರಾಧಿಸುತ್ತಾರೆ.

📜 ೨. ಜೈನ ಮತ್ತು ಬೌದ್ಧ ಸಾಹಿತ್ಯದ ವಾಸ್ತವಿಕ ಕೃಷ್ಣ

ಪ್ರಾಚೀನ ಕನ್ನಡಿಗರು ಕೃಷ್ಣನನ್ನು ಕುರುಡಾಗಿ ಪೂಜಿಸಲಿಲ್ಲ. ಜೈನ ಮತ್ತು ಬೌದ್ಧ ಸಾಹಿತ್ಯವು ಆತನ ದೈವತ್ವವನ್ನು ಬದಿಗಿಟ್ಟು ಅತ್ಯಂತ ವಾಸ್ತವಿಕ ಮತ್ತು ಮಾನವೀಯ ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಿತು.

• ಜೈನ ದೃಷ್ಟಿಕೋನ: ೧೦ನೇ ಶತಮಾನದ ಆದಿಕವಿ ಪಂಪನು ತನ್ನ 'ವಿಕ್ರಮಾರ್ಜುನ ವಿಜಯ'ದಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣನನ್ನು ಭಗವಂತನನ್ನಾಗಿಸದೆ, ಅರ್ಜುನನ ರಥಸಾರಥಿ ಹಾಗೂ ಕುಟಿಲ ನೀತಿಜ್ಞನಾದ 'ಚಾಣಾಕ್ಷ ರಾಜಕಾರಣಿ'ಯಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸಿದನು. ಜೈನ ವಿಶ್ವಶಾಸ್ತ್ರದ ಪ್ರಕಾರ ಕೃಷ್ಣನು ೨೨ನೇ ತೀರ್ಥಂಕರರಾದ ನೇಮಿನಾಥನ ಸಮಕಾಲೀನ ಹಾಗೂ 'ಒಂಬತ್ತನೇ ವಾಸುದೇವ'. ಮಹಾಭಾರತದ ಹಿಂಸೆಗೆ ಕಾರಣನಾದ್ದರಿಂದ ಕೃಷ್ಣನು ನರಕವನ್ನು ಸೇರುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ 'ಅಮಮ' ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಮುಂದಿನ ತೀರ್ಥಂಕರನಾಗುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ಜೈನರ ತಾತ್ವಿಕ ನಿಲುವು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಬುದ್ಧವಾದದ್ದು.
• ಬೌದ್ಧ ದೃಷ್ಟಿಕೋನ: ಪಾಳಿ ಭಾಷೆಯ **'ಘಟ ಜಾತಕ'**ದ ಪ್ರಕಾರ, ಕೃಷ್ಣನು (ವಾಸುದೇವ) ದೇವಗರ್ಭ ಮತ್ತು ಉಪಸಾಗರರ ಮಗ. ಆತನು ತನ್ನ ಮಗನ ಸಾವಿನಿಂದ ತೀವ್ರ ಶೋಕದಲ್ಲಿದ್ದಾಗ, ಬೋಧಿಸತ್ವನು (ಘಟ ಕುಮಾರ) ಆಗಸದ ಚಂದ್ರನನ್ನು ಕೇಳಿ ಹುಚ್ಚನಂತೆ ವರ್ತಿಸುವ ಮೂಲಕ ಕೃಷ್ಣನ ಶೋಕವನ್ನು ತಾರ್ಕಿಕವಾಗಿ ಕಳೆಯುವ ದೃಶ್ಯವು ಕೃಷ್ಣನ ಮನುಷ್ಯ ಸಹಜ ದೌರ್ಬಲ್ಯಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

🛕 ೩. ಶಿವಭಕ್ತನಾಗಿ ಮತ್ತು ಉಡುಪಿಯ ಬಾಲಕೃಷ್ಣನಾಗಿ

ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಪರಂಪರೆಯು ಕೃಷ್ಣನ ಆರಾಧನೆಗೆ ವಿಶಿಷ್ಟ ಆಯಾಮಗಳನ್ನು ನೀಡಿತು.

• ಹರಿ-ಹರ ಸಮನ್ವಯ: ಶರಣ ಪರಂಪರೆಯ ವಿಜಯನಗರದ ದಂಡನಾಯಕ ಲಕ್ಕಣ್ಣ ದಂಡೇಶನು (ಶಿವತತ್ವ ಚಿಂತಾಮಣಿ) ಕೃಷ್ಣನನ್ನು ಪರಮ ಶಿವಭಕ್ತನಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಕುಮಾರವ್ಯಾಸನು ತನ್ನ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣನ ಶಿವಭಕ್ತಿಯನ್ನು ನಿಷ್ಪಕ್ಷಪಾತವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ಶಿವರಿಬ್ಬರೂ ಒಂದೇ ಎಂದು ಸಾರಲು ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ 'ಹರಿಹರ' ಎಂಬ ಏಕೈಕ ಮೂರ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಲಾಯಿತು.
• ಉಡುಪಿಯ ಕಡಗೋಲು ಕೃಷ್ಣ: ಜಗತ್ತಿನಾದ್ಯಂತ ಕೃಷ್ಣನ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಶಂಖ-ಚಕ್ರಗಳಿದ್ದರೆ, ಉಡುಪಿಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ಮಧ್ವಾಚಾರ್ಯರು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿದ ಬಾಲಕೃಷ್ಣನ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಅಪ್ಪಟ ದೇಸಿ ವಸ್ತುಗಳಾದ 'ಕಡಗೋಲು ಮತ್ತು ಮಜ್ಜಿಗೆ ಹಗ್ಗ' ಇವೆ. ಇದು ಯುದ್ಧವೀರನ ಬದಲು ಮುಗ್ಧ ವಾತ್ಸಲ್ಯ ಭಕ್ತಿಯ ಸಂಕೇತ.
• ಸಾಮಾಜಿಕ ಕ್ರಾಂತಿಯ ಸಂಕೇತ: ಉಡುಪಿಯ 'ಕನಕನ ಕಿಂಡಿ' ಐತಿಹ್ಯವು ಕೇವಲ ಪವಾಡವಲ್ಲ; ಅದು ಅಸ್ಪೃಶ್ಯತೆಯ ವಿರುದ್ಧ ೧೬ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಮಹಾನ್ ಸಾಮಾಜಿಕ ಕ್ರಾಂತಿ. ದೇವರಿಗೆ ಭಕ್ತಿಯೇ ಮುಖ್ಯ ಹೊರತು ಜಾತಿಯಲ್ಲ ಎಂಬ ಪ್ರಗತಿಪರ ಸಂದೇಶವದು.

📖 ೪. ಶರಣರ ವಿಮರ್ಶೆ ಮತ್ತು ದಾಸರ ವಾತ್ಸಲ್ಯ

ಕೃಷ್ಣನ ಸುತ್ತಲಿನ ನಂಬಿಕೆಗಳನ್ನು ಕನ್ನಡದ ವಚನಕಾರರು ಮತ್ತು ದಾಸರು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವಿಶಿಷ್ಟ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದಿಂದ ಕಂಡರು.

• ಕರ್ಮ ಸಿದ್ಧಾಂತ (ವಚನಕಾರರು): ಬಸವಣ್ಣನವರು ಕೃಷ್ಣನು ಸೆರೆಮನೆಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ್ದನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿ, "ದೇವರೇ ಆದರೂ ತಾನು ಮಾಡಿದ ಕರ್ಮದ ಫಲವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಲೇಬೇಕು" ಎಂದು ಅತ್ಯಂತ ವೈಚಾರಿಕವಾಗಿ ಸಾಮಾನ್ಯರಿಗೆ ಅರ್ಥೈಸಿದರು. ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭುಗಳು ಕೃಷ್ಣನನ್ನು 'ಮಾಯೆಗೆ ಸಿಲುಕಿದವನು' ಎಂದು ವಾಸ್ತವಿಕವಾಗಿ ವಿಮರ್ಶಿಸಿದರು.
• ದಾಸ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಗಾರುಡಿ: ಪುರಂದರದಾಸರು "ಜಗದೋದ್ಧಾರನ ಆಡಿಸಿದಳೆಶೋದೆ" ಎಂಬ ಕೀರ್ತನೆಯ ಮೂಲಕ ಬ್ರಹ್ಮ ಮತ್ತು ಮಾಯೆಯ ಉಪನಿಷತ್ತಿನ ಸತ್ಯವನ್ನು ಅಚ್ಚಗನ್ನಡದ ಜೋಗುಳದ ಹಾಡನ್ನಾಗಿಸಿದರು. ಕನಕದಾಸರು ತಮ್ಮ 'ಮೋಹನತರಂಗಿಣಿ'ಯಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣನ ದ್ವಾರಕೆಯ ವರ್ಣನೆಯ ನೆಪದಲ್ಲಿ, ಅಂದಿನ ಸಮಕಾಲೀನ ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ವೈಭವವನ್ನು ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಟ್ಟುವಂತೆ ವರ್ಣಿಸಿ ಐತಿಹಾಸಿಕ ದಾಖಲೆ ನಿರ್ಮಿಸಿದರು.

🐄 ೫. ಜಾನಪದದಲ್ಲಿ ಅಪ್ಪಟ 'ನಮ್ಮೂರ' ಕೃಷ್ಣ

ಕರ್ನಾಟಕದ ಗ್ರಾಮೀಣ ಜನಪದರು ಕೃಷ್ಣನನ್ನು ಆಗಸದಿಂದ ತಮ್ಮ ಮಣ್ಣಿಗೆ ಇಳಿಸಿದರು.

• ಉತ್ತರ ಕರ್ನಾಟಕದ 'ಗರತಿಯ ಹಾಡು'ಗಳಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣನು ವೇದಾಂತಿಯಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ತಮ್ಮದೇ ಊರಿನ 'ಗೊಲ್ಲರ ಹಟ್ಟಿಯ ತುಂಟ ಹುಡುಗ'.
• ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಪಾರಿಜಾತ ಬಯಲಾಟದಲ್ಲಿ ದೈವಸ್ವರೂಪಿ ಕೃಷ್ಣನು ಇಬ್ಬರು ಹೆಂಡತಿಯರ (ರುಕ್ಮಿಣಿ-ಸತ್ಯಭಾಮೆ) ನಡುವೆ ಸಿಲುಕಿ ಒದ್ದಾಡುತ್ತಾ, ಅಪ್ಪಟ 'ಜವಾರಿ' ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ (ಉತ್ತರ ಕರ್ನಾಟಕದ ಭಾಷೆ) ಮಾತನಾಡುವ ಸಾಮಾನ್ಯ ಗಂಡನಾಗಿ ದೇಸೀಕರಣಗೊಂಡಿದ್ದಾನೆ.
• ಮದುವೆಯ ಶೋಭಾನೆ ಪದಗಳಲ್ಲಿ, ಕೃಷ್ಣ-ರುಕ್ಮಿಣಿಗೆ ಅಪ್ಪಟ ಕನ್ನಡದ ಹಳ್ಳಿಗಳ ಸಂಪ್ರದಾಯದಂತೆ ಅರಿಶಿನ ಹಚ್ಚಿ ಧಾರೆಯೆರೆಯುವ ಮೂಲಕ ಕನ್ನಡಿಗರು ತಮ್ಮ ಆಚರಣೆಗಳೇ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಸ್ವಾಭಿಮಾನ ಮೆರೆದಿದ್ದಾರೆ.

🧘 ೬. ಗೀತೋಪದೇಶದ ಯೋಗಿ ಮತ್ತು ಆಧುನಿಕ ಸಾಹಿತ್ಯದ ವಿಮರ್ಶೆ

ಭಗವದ್ಗೀತೆಯ ಕೃಷ್ಣನನ್ನು ಕನ್ನಡಿಗರು ಕೇವಲ ಸನ್ಯಾಸಿಯನ್ನಾಗಿ ನೋಡದೆ ಲೌಕಿಕ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯ ಸಂಕೇತವನ್ನಾಗಿಸಿದರು.

• ಜೀವನ ಧರ್ಮಯೋಗ: ಡಿ.ವಿ. ಗುಂಡಪ್ಪನವರು (ಡಿ.ವಿ.ಜಿ) ಕೃಷ್ಣನ ಕರ್ಮಯೋಗವನ್ನು ಆಧುನಿಕ ಮನುಷ್ಯನ ದೈನಂದಿನ ಕೌಟುಂಬಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನಾಗಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಿದರು.
• ಪರ್ವದ ವಾಸ್ತವಿಕ ಕೃಷ್ಣ: ಎಸ್. ಎಲ್. ಭೈರಪ್ಪನವರ 'ಪರ್ವ' ಕಾದಂಬರಿಯು ಕೃಷ್ಣನನ್ನು ಯಾವುದೇ ಪವಾಡಗಳಿಲ್ಲದ, ಯುದ್ಧದ ರಕ್ತಪಾತದ ನಡುವೆಯೂ ಸಂಪೂರ್ಣ ಭಾವನಾತ್ಮಕ ನಿರ್ಲಿಪ್ತತೆಯನ್ನು (Detachment) ಕಾಯ್ದುಕೊಳ್ಳುವ ಯಾದವ ಬುಡಕಟ್ಟಿನ ಶೂರನನ್ನಾಗಿ, ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠ 'ಮಾನವಶಾಸ್ತ್ರೀಯ' ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಿಸಿದೆ.
• ಬಂಡಾಯದ ಕಲ್ಕಿ: ರಾಷ್ಟ್ರಕವಿ ಕುವೆಂಪು ಅವರು ತಮ್ಮ 'ಕಲ್ಕಿ' ಕವನದಲ್ಲಿ, ಶೋಷಿತರ ಮತ್ತು ಬಡವರ ಕಷ್ಟಗಳನ್ನು ನೋಡಲು ಬಾರದ ಪೌರಾಣಿಕ ಕೃಷ್ಣನನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಿ, "ಬಂಡವಾಳಶಾಹಿಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವ ಶೋಷಿತ ಕಾರ್ಮಿಕರ ಕ್ರಾಂತಿಯೇ ಕೃಷ್ಣನ ಮುಂದಿನ ಅವತಾರ" ಎಂದು ಸಾರಿದರು.
• ಗೋಕುಲ ನಿರ್ಗಮನ: ಪು.ತಿ.ನ ಅವರ ಕೃತಿಯು ಕೃಷ್ಣನು ಗೋಕುಲವನ್ನು ತೊರೆಯುವ ಘಟನೆಯನ್ನು 'ಸೌಂದರ್ಯದ ಆರಾಧನೆಯಿಂದ ಕಠೋರ ಕರ್ತವ್ಯದ ಕಡೆಗಿನ' ಮಹಾನ್ ತಾತ್ವಿಕ ಪಲ್ಲಟವಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸಿದೆ.

🎨 ೭. ಕಲೆ, ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ಮತ್ತು ಆಚರಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣ

• ಮೈಸೂರು ಚಿತ್ರಕಲೆ: ನೈಜ ಚಿನ್ನದ ಹಾಳೆಗಳನ್ನು ಬಳಸಿ 'ಅಂಬೆಗಾಲಿಡುವ ಕೃಷ್ಣ'ನನ್ನು ಜಿಕ್ಸೊ (Gesso) ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಿಸುವ ಕಲೆ ಜಿ.ಐ (GI) ಟ್ಯಾಗ್ ಪಡೆದು ಜಗತ್ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ.
• ವಿಟ್ಲ ಪಿಂಡಿ: ಉಡುಪಿಯಲ್ಲಿ ಜನ್ಮಾಷ್ಟಮಿಯ ಮರುದಿನ ಜರುಗುವ ಮಣ್ಣಿನ ಮಡಿಕೆ ಒಡೆಯುವ 'ಮೊಸರು ಕುಡಿಕೆ' ಮತ್ತು ಮೃಣ್ಮಯ ಮೂರ್ತಿ ವಿಸರ್ಜನೆಯು ಕನ್ನಡಿಗರ ಪರಿಸರ ಪ್ರಜ್ಞೆ ಮತ್ತು ಸಂಘಟನಾ ಶಕ್ತಿಗೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದೆ.

ಉಪಸಂಹಾರ: ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಹುಟ್ಟಿದ್ದು ಉತ್ತರದ ಮಥುರೆಯಲ್ಲಾದರೂ, ಆತನ ತತ್ವ, ರೂಪ ಮತ್ತು ಆದರ್ಶಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅರಳಿದ್ದು ಹಾಗೂ ವಿಮರ್ಶೆಗೊಳಪಟ್ಟಿದ್ದು ಕರ್ನಾಟಕದ ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ. ಆತನನ್ನು ತಮ್ಮದೇ ವಂಶದ ಕುಡಿಯೆಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಅರಸರು, ಆತನ ದೈವತ್ವವನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದ ವಚನಕಾರರು, ಆತನನ್ನು ತಮ್ಮೂರಿನ ಹುಡುಗನೆಂದು ಮುದ್ದಿಸಿದ ಜನಪದರು, ಮತ್ತು ಆತನನ್ನು ಮಹಾಯೋಗಿಯನ್ನಾಗಿ ಬಣ್ಣಿಸಿದ ಆಧುನಿಕ ಕವಿಗಳು — ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಸೇರಿ ಕೃಷ್ಣನನ್ನು ಅಪ್ಪಟ *'ಕನ್ನಡ ಕುಲದವ'* ನನ್ನಾಗಿ ಮಾರ್ಪಡಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಇದು ಭಾಷೆ, ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಮತ್ತು ದರ್ಶನಗಳನ್ನು ಬೆಸೆಯುವ ಕನ್ನಡಿಗರ ಅದ್ಭುತ ಬೌದ್ಧಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪರಂಪರೆಯ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಗೆ ಅಜರಾಮರ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದೆ.