ಶರಣ ಚಳುವಳಿ ಮತ್ತು ಮಹಿಳೆಯರು

 

೧೨ನೇ ಶತಮಾನದ ಶರಣ ಚಳುವಳಿ: ಮಹಿಳಾ ಸಮಾನತೆ, ಆರ್ಥಿಕ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಮತ್ತು ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಯ ಬಹುಮುಖಿ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ

ಮಾನವ ಕುಲದ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಅವಲೋಕಿಸಿದಾಗ, ಮಹಿಳೆಯರು ತಮ್ಮ ಅಸ್ತಿತ್ವ, ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳು, ಸಾಮಾಜಿಕ ಘನತೆ ಮತ್ತು ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ನಡೆಸಿದ ಸುದೀರ್ಘ ಹಾಗೂ ನಿರಂತರ ಹೋರಾಟಗಳ ಚಿತ್ರಣ ತೆರೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಇಂದು 'ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಹಿಳಾ ದಿನಾಚರಣೆ'ಯ ಈ ಅತ್ಯಮೂಲ್ಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀವಾದ (Feminism) ಎಂಬ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯು ಹುಟ್ಟುವ ಎಷ್ಟೋ ಶತಮಾನಗಳ ಮುಂಚೆಯೇ, ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಕರ್ನಾಟಕದ ಕಲ್ಯಾಣದಲ್ಲಿ ನಡೆದುಹೋದ ಒಂದು ಅದ್ವಿತೀಯ, ಸರಿಸಾಟಿಯಿಲ್ಲದ ಹಾಗೂ ಆಮೂಲಾಗ್ರ ಸಾಮಾಜಿಕ-ಧಾರ್ಮಿಕ ಕ್ರಾಂತಿಯನ್ನು ವಿಶ್ಲೇಷಿಸುವುದು ಕೇವಲ ಪ್ರಸ್ತುತವಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ಅತ್ಯಂತ ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗಿದೆ. ೧೨ Iನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಜಗಜ್ಯೋತಿ ಬಸವಣ್ಣನವರ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಜರುಗಿದ 'ಶರಣ ಚಳುವಳಿ' ಅಥವಾ ವಚನ ಕ್ರಾಂತಿಯು ಕೇವಲ ಒಂದು ಧಾರ್ಮಿಕ ಸುಧಾರಣಾ ಚಳುವಳಿಯಾಗಿರಲಿಲ್ಲ; ಅದು ಕಠಿಣವಾದ ಶ್ರೇಣೀಕೃತ ಜಾತಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮತ್ತು ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರೂರವಾದ ಪಿತೃಪ್ರಧಾನ ಸಮಾಜದ (Patriarchal Society) ಅಡಿಪಾಯವನ್ನೇ ಅಲುಗಾಡಿಸಿದ ಬಹುಮುಖಿ ಹಾಗೂ ಬಹು-ಆಯಾಮದ ಕ್ರಾಂತಿಯಾಗಿತ್ತು.

ಮನುಸ್ಮೃತಿ ಮತ್ತು ಚಾತುರ್ವರ್ಣ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಕಟ್ಟುಪಾಡುಗಳಿಂದಾಗಿ ಶಿಕ್ಷಣ, ಸಂಪತ್ತು, ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಚರಣೆಗಳು ಹಾಗೂ ಆರ್ಥಿಕ ಸ್ವಾವಲಂಬನೆಯಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವಂಚಿತರಾಗಿ, ಕೇವಲ ಮನೆಯ ನಾಲ್ಕು ಗೋಡೆಗಳ ನಡುವೆ ಬಂಧಿಯಾಗಿದ್ದ ಹಾಗೂ ಪುರುಷರ ಆಸ್ತಿಯಂತೆ ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಬಿಡುಗಡೆಯ ಮಹಾಮಾರ್ಗವನ್ನು ತೋರಿದ್ದು ಶರಣ ಚಳುವಳಿ ಮತ್ತು ವಚನ ಸಾಹಿತ್ಯ. ಮಹಿಳೆಯನ್ನು ಕೇವಲ ಉಪಭೋಗದ ವಸ್ತುವಾಗಿ ಅಥವಾ ಮನುಷ್ಯನ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಪತನಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುವ 'ಮಾಯೆ'ಯಾಗಿ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದ ಅಂದಿನ ವೈದಿಕ ಸಮಾಜದ ದೃಷ್ಟಿಕೋನವನ್ನು ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಕವಾಗಿ ಬದಲಾಯಿಸಿ, ಪುರುಷರಷ್ಟೇ ಸಮಾನವಾದ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ಶರಣರು ಒದಗಿಸಿಕೊಟ್ಟರು. ಈ ಸಂಶೋಧನಾತ್ಮಕ ವಿಶ್ಲೇಷಣಾ ವರದಿಯು, ೧೨ನೇ ಶತಮಾನದ ಶರಣರ ಚಳುವಳಿಯು ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ತಂದುಕೊಟ್ಟ ಸಮಾನತೆ, ಗೌರವ ಮತ್ತು ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ಸಮಾಜಶಾಸ್ತ್ರೀಯ, ಜ್ಞಾನಮೀಮಾಂಸೆಯ (Epistemological), ಚಾರಿತ್ರಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ವಿಮರ್ಶೆಯ ಆಯಾಮಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಆಳವಾಗಿ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸುತ್ತದೆ.

೧. ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಸಮಾನತೆ: 'ಅನುಭವ ಮಂಟಪ'ದ ಪ್ರಜಾಸತ್ತಾತ್ಮಕ ವೇದಿಕೆ

ಹನ್ನೆರಡನೇ ಶತಮಾನದ ಕಲ್ಯಾಣವು ಕೇವಲ ಒಂದು ಭೌಗೋಳಿಕ ರಾಜಧಾನಿಯಾಗಿರದೆ, ಅದು ಇಡೀ ವಿಶ್ವವೇ ಬೆರಗಾಗುವಂತಹ ಒಂದು ಬೃಹತ್ ವೈಚಾರಿಕ ಪ್ರಯೋಗಶಾಲೆಯಾಗಿತ್ತು. ಬಸವಣ್ಣನವರು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ 'ಅನುಭವ ಮಂಟಪ'ವು ಪ್ರಪಂಚದ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲ ಪ್ರಜಾಸತ್ತಾತ್ಮಕ ಸಂಸತ್ತು (Parliament) ಮತ್ತು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಸಂವಾದದ ಕೇಂದ್ರ ಎಂದು ಇತಿಹಾಸಕಾರರಿಂದ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಈ ವೇದಿಕೆಯು ಅಂದಿನ ಕಾಲದ ಕಟ್ಟಾ ಪಿತೃಪ್ರಧಾನ ವ್ಯವಸ್ಥೆ, ವರ್ಗ ತಾರತಮ್ಯ ಮತ್ತು ಲಿಂಗ ತಾರತಮ್ಯದ ವಿರುದ್ಧ ಸಿಡಿದೆದ್ದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಹಾಗೂ ಅತ್ಯಂತ ಯಶಸ್ವಿ ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ಮಾದರಿಯಾಗಿತ್ತು.

ಲಿಂಗ ತಾರತಮ್ಯದ ನಿವಾರಣೆ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವೀಕರಣ

ವೇದಗಳು, ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳು ಮತ್ತು ಆಗಮಗಳ ಅಧ್ಯಯನವು ಕೇವಲ ಪುರುಷರಿಗೆ ಹಾಗೂ ಮೇಲ್ವರ್ಗದ ಪುರೋಹಿತಶಾಹಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಸೀಮಿತವಾಗಿದ್ದ ಕಾಲಘಟ್ಟದಲ್ಲಿ, ಶರಣರು ಜ್ಞಾನದ ಏಕಸ್ವಾಮ್ಯವನ್ನು (Monopoly over knowledge) ಮುರಿದುಹಾಕಿದರು. ಮಹಿಳೆಯರನ್ನು ಋತುಸ್ರಾವದಂತಹ (Menstruation) ನೈಸರ್ಗಿಕ ಜೈವಿಕ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ನೆಪದಲ್ಲಿ ಅಶುದ್ಧರೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿ, ಅವರನ್ನು ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಚರಣೆಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ದೇವಾಲಯದ ಪ್ರವೇಶದಿಂದ ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಾಗಿ ಹೊರಗಿಡುತ್ತಿದ್ದ ಅಮಾನವೀಯ ಮಡಿವಂತಿಕೆಯನ್ನು ಬಸವಾದಿ ಶರಣರು ಕಟುವಾಗಿ ಟೀಕಿಸಿ ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದರು.

ಅನುಭವ ಮಂಟಪದಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಕೇವಲ ಪ್ರವೇಶವನ್ನಷ್ಟೇ ನೀಡಲಿಲ್ಲ; ಬದಲಾಗಿ ಪುರುಷರೊಂದಿಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ ಕುಳಿತು ಧಾರ್ಮಿಕ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ದಾರ್ಶನಿಕ ಚರ್ಚೆಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುವ, ಮುಕ್ತವಾಗಿ ವಾದ-ವಿವಾದಗಳನ್ನು ಮಂಡಿಸುವ ಸಂಪೂರ್ಣ ವಾಕ್-ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು (Freedom of Expression) ಕಲ್ಪಿಸಲಾಯಿತು. ಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಲಿಂಗಭೇದವಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಸಾಬೀತುಪಡಿಸಲು ಇದಕ್ಕಿಂತ ದೊಡ್ಡ ವೇದಿಕೆ ಮತ್ತೊಂದಿರಲಿಲ್ಲ. ಅನುಭವ ಮಂಟಪದ ಶೂನ್ಯ ಪೀಠದ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿದ್ದ ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭುಗಳ ಸಮ್ಮುಖದಲ್ಲಿ ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿ, ಗಂಗಾಂಬಿಕೆ, ನೀಲಾಂಬಿಕೆ, ಸೂಳೆ ಸಂಕವ್ವೆ, ಆಯ್ದಕ್ಕಿ ಲಕ್ಕಮ್ಮ, ಮುಕ್ತಾಯಕ್ಕ ಮುಂತಾದ ಮೂವತ್ತಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ತಳ ಸಮುದಾಯದ ಹಾಗೂ ಮೇಲ್ವರ್ಗದ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಿಂದ ಬಂದ ಮಹಿಳೆಯರು (ಶರಣೆಯರು) ತಮ್ಮ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ಲೌಕಿಕ ಅನುಭವಗಳನ್ನು ನಿರ್ಭಿಡೆಯಿಂದ ಮಂಡಿಸಿದರು. ಇದು ಕೇವಲ ಸಾಂಕೇತಿಕ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯವಾಗಿರದೆ, ಮಹಿಳೆಯರ ಬೌದ್ಧಿಕ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಕ್ಕೆ ಸಿಕ್ಕ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಮಾನ್ಯತೆಯಾಗಿತ್ತು.

ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಮುಕ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯಲು ವ್ಯಕ್ತಿಯು ಗಂಡಾಗಿಯೇ ಹುಟ್ಟಬೇಕೆಂಬ ಜೈನ ಧರ್ಮದ ಮಿತಿಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಹೆಣ್ಣಿನ ಸಹಬಾಳ್ವೆಯನ್ನು ಅನುಮಾನಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಇತರ ಪರಂಪರೆಗಳ ಮಿತಿಗಳನ್ನು ಶರಣರು ಒಡೆದುಹಾಕಿದರು. ಇಷ್ಟಲಿಂಗ ದೀಕ್ಷೆಯ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯು ಇಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ ಪಾತ್ರವನ್ನು ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಹುಟ್ಟಿದ ಮೊದಲ ವಾರದಲ್ಲಿ ಗಂಡು ಕೂಸಿನಂತೆ ಹೆಣ್ಣು ಕೂಸಿಗೂ ಸಮಾನವಾಗಿ ಇಷ್ಟಲಿಂಗ ದೀಕ್ಷೆ ನೀಡುವ ಮೂಲಕ, ಧಾರ್ಮಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಜನ್ಮತಃ ಮಹಿಳೆಯರಿಗೂ ಒದಗಿಸಿದ ಭಾರತದ ಏಕೈಕ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ ಧರ್ಮವೆಂದರೆ ಅದು ಲಿಂಗಾಯತ ಧರ್ಮ. ಪಿತೃಪೂಜೆ, ಪಿಂಡ-ಶ್ರಾದ್ಧಗಳಂತಹ ಪುರುಷ ಕೇಂದ್ರಿತ ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ಕೈಬಿಟ್ಟು, ಹೆಣ್ಣನ್ನು ಧಾರ್ಮಿಕ ಕೇಂದ್ರಬಿಂದುವನ್ನಾಗಿ ಶರಣರು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು.

ಪೂರ್ವ-ಶರಣ ಕಾಲದ ಮಹಿಳೆಯರ ಸ್ಥಿತಿ (೧೨ನೇ ಶತಮಾನಕ್ಕೂ ಮುನ್ನ)	ಶರಣರ ಚಳುವಳಿಯ ನಂತರದ ಮಹಿಳೆಯರ ಸ್ಥಿತಿ (ಅನುಭವ ಮಂಟಪದ ಪ್ರಭಾವ)
ಧಾರ್ಮಿಕ ಗ್ರಂಥಗಳ ಅಧ್ಯಯನಕ್ಕೆ (ವೇದ, ಉಪನಿಷತ್ತು) ನಿರ್ಬಂಧ. ಭಾಷೆ ಸಂಸ್ಕೃತವಾಗಿದ್ದರಿಂದ ಜ್ಞಾನದಿಂದ ವಂಚಿತರು.	ವಚನ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಮೂಲಕ ತಾಯ್ನುಡಿ ಕನ್ನಡದಲ್ಲೇ ಜ್ಞಾನಾರ್ಜನೆ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯ ಸೃಷ್ಟಿಸುವ ಸಂಪೂರ್ಣ ಹಕ್ಕು.
ದೇವಾಲಯದ ಗರ್ಭಗುಡಿ ಪ್ರವೇಶಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ಪೂಜಾ ಕೈಂಕರ್ಯಗಳಿಗೆ ನಿಷೇಧ.	ದೇಹವೇ ದೇಗುಲ ಎಂಬ ತತ್ವ. ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಮಹಿಳೆಗೂ 'ಇಷ್ಟಲಿಂಗ' ಧಾರಣೆಯ ಹಕ್ಕು, ನೇರ ದೇವರ ಪೂಜೆಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ.
ಪುರುಷರ ಆಸ್ತಿಯಂತೆ ಪರಿಗಣನೆ, ಮನುಸ್ಮೃತಿಯಂತೆ ಸ್ವತಂತ್ರ ಅಸ್ತಿತ್ವವಿಲ್ಲದ ಅಧೀನ ಬದುಕು.	'ಅನುಭವ ಮಂಟಪ'ದಲ್ಲಿ ಪುರುಷರಷ್ಟೇ ಸಮಾನವಾಗಿ ಕುಳಿತು ಧಾರ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ವಿಚಾರಗಳ ಮೇಲೆ ಪ್ರಜಾಸತ್ತಾತ್ಮಕ ಚರ್ಚೆ.
ಕೇವಲ ಮನೆಗೆಲಸ ಹಾಗೂ ಸಂತಾನೋತ್ಪತ್ತಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಸೀಮಿತ.	'ಕಾಯಕ' ತತ್ವದಡಿ ತಮಗಿಷ್ಟವಾದ ವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಆಯ್ದುಕೊಂಡು ಆರ್ಥಿಕವಾಗಿ ಸ್ವಾವಲಂಬಿಗಳಾಗುವ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ.

ಆತ್ಮಕ್ಕೆ ಲಿಂಗಭೇದವಿಲ್ಲದ ತಾತ್ವಿಕತೆ (Metaphysics of the Genderless Soul)

ಶರಣರು ಸ್ತ್ರೀ-ಪುರುಷರ ನಡುವಿನ ದೈಹಿಕ ಮತ್ತು ಜೈವಿಕ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳನ್ನು (Biological differences) ಮೀರಿ ನಿಂತ 'ಆತ್ಮ ಸಮಾನತೆ'ಯ (Equality of Soul) ಅತ್ಯುನ್ನತ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದರು. ಕೇವಲ ಭೌತಿಕ ಶರೀರಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರ ಹೆಣ್ಣು ಮತ್ತು ಗಂಡು ಎಂಬ ಭೇದವಿದೆಯೇ ಹೊರತು, ಮಾನವನ ಒಳಗಿರುವ ಚೈತನ್ಯಕ್ಕೆ ಅಥವಾ ಆತ್ಮಕ್ಕೆ ಯಾವುದೇ ಲಿಂಗವಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಅವರು ತಾರ್ಕಿಕವಾಗಿ ವಿವರಿಸಿದರು. ಈ ವೈಚಾರಿಕ ತಳಹದಿಯನ್ನು ಆದ್ಯ ವಚನಕಾರ ಜೇಡರ ದಾಸಿಮಯ್ಯನವರ ಈ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವಚನವು ಅತ್ಯಂತ ಮಾರ್ಮಿಕವಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ:

"ಮೊಲೆ ಮುಡಿ ಬಂದಡೆ ಹೆಣ್ಣೆಂಬರು, ಗಡ್ಡ ಮೀಸೆ ಬಂದಡೆ ಗಂಡೆಂಬರು, ನಡುವೆ ಸುಳಿವ ಆತ್ಮ ಹೆಣ್ಣೂ ಅಲ್ಲ, ಗಂಡೂ ಅಲ್ಲ ನೋಡಾ ರಾಮನಾಥ."

ಈ ವಚನದ ಆಳವಾದ ಸಮಾಜಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಮತ್ತು ತಾತ್ವಿಕ ಅರ್ಥವೆಂದರೆ, ಸಮಾಜವು ಕೇವಲ ದೈಹಿಕ ಲಕ್ಷಣಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ (ಸ್ತನಗಳು, ಉದ್ದನೆಯ ಕೂದಲು ಅಥವಾ ಗಡ್ಡ, ಮೀಸೆ) ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ವರ್ಗೀಕರಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಈ ಭೌತಿಕ ದೇಹವನ್ನು ಮೀರಿ ನಿಲ್ಲುವ ಅಂತರಂಗದ ಶುದ್ಧ ಚೈತನ್ಯವು (ಆತ್ಮ) ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಲಿಂಗಾತೀತವಾದದ್ದು (Gender-neutral). ಆತ್ಮದ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರೂ ಒಂದೇ ಆಗಿರುವಾಗ, ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಹೆಣ್ಣು ಕೀಳು, ಗಂಡು ಮೇಲು ಎಂಬ ತಾರತಮ್ಯಕ್ಕೆ ಯಾವುದೇ ನೈತಿಕ ಅಥವಾ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಆಧಾರವಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ದಾಸಿಮಯ್ಯನವರು ತರ್ಕಬದ್ಧವಾಗಿ ಸಾಬೀತುಪಡಿಸಿದರು. ಇದೇ ತತ್ವವನ್ನು ಮುಂದುವರೆಸಿದ ಶರಣೆ ಗೋಗವ್ವೆ ಕೂಡ ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾಳೆ: "ಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಹೆಣ್ಣು ಗಂಡೆಂಬ ಭೇದವಿದೆಯೇ? ಈ ಉಭಯದ ಜ್ಞಾನ, ಹೆಣ್ಣೊ ಗಂಡೊ ನಾಸ್ತಿನಾಥಾ?" ಎಂದು ಸಮಾಜದ ವಿವೇಚನೆಯನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಅರಸುವ ಹಾದಿಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಮುಕ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಪಥದಲ್ಲಿ ಹೆಣ್ಣು ಯಾವತ್ತಿಗೂ ಗಂಡಿಗಿಂತ ಕಡಿಮೆಯಲ್ಲ ಎಂಬ ಈ ತಾತ್ವಿಕ ನಿಲುವು, ಮಹಿಳೆಯರ ಮೇಲಿನ ಅಸಮಾನತೆಯನ್ನು ಬುಡಮಟ್ಟದಿಂದ ಕಿತ್ತುಹಾಕುವಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಅಸ್ತ್ರವಾಯಿತು.

೨. ಕಾಯಕ ತತ್ವ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ: ಶ್ರಮದ ಘನತೆ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವ

ಯಾವುದೇ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಗೆ ಕೇವಲ ಕಾನೂನಿನ ಅಥವಾ ಭಾಷಣದ ಮೂಲಕ ಸಮಾನತೆ ನೀಡಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ; ಆಕೆಗೆ ನೈಜ ಆರ್ಥಿಕ ಸ್ವಾವಲಂಬನೆ (Economic Independence) ದೊರೆತಾಗ ಮಾತ್ರ ಅವಳ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಮತ್ತು ಘನತೆ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ೧೨ನೇ ಶತಮಾನದ ಬಸವಾದಿ ಶರಣರು ಅತ್ಯಂತ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಅರಿತಿದ್ದರು. ಈ ನಿಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಶರಣರು ಪರಿಚಯಿಸಿದ 'ಕಾಯಕವೇ ಕೈಲಾಸ' (Work is Heaven) ಎಂಬ ಮಹೋನ್ನತ ತತ್ವವು ಕೇವಲ ಒಂದು ಧಾರ್ಮಿಕ ಮೌಲ್ಯವಾಗಿರದೆ, ಅದು ಕಾರ್ಮಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ (Economic Democracy) ಭದ್ರ ತಳಹದಿಯಾಗಿತ್ತು.

ಆರ್ಥಿಕ ಸ್ವಾವಲಂಬನೆ ಮತ್ತು ವೃತ್ತಿ ಘನತೆ

ಪೂರ್ವ-ಶರಣ ಕಾಲದ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರು ಆರ್ಥಿಕವಾಗಿ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಂದೆ, ಗಂಡ ಅಥವಾ ಮಗನ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತರಾಗಿದ್ದರು. ಮನುಸ್ಮೃತಿಯು "ಪಿತಾ ರಕ್ಷತಿ ಕೌಮಾರ್ಯೇ, ಭರ್ತಾ ರಕ್ಷತಿ ಯೌವನೇ, ರಕ್ಷಂತಿ ಸ್ಥವಿರೇ ಪುತ್ರಾಃ, ನ ಸ್ತ್ರೀ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಮರ್ಹತಿ" ಎಂದು ಸಾರುವ ಮೂಲಕ ಮಹಿಳೆಗೆ ಆರ್ಥಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಸ್ವತಂತ್ರ ಅಸ್ತಿತ್ವವೇ ಇಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಕಾನೂನುಬದ್ಧಗೊಳಿಸಿತ್ತು. ಆದರೆ ಶರಣರ ಕಾಯಕ ತತ್ವವು ಈ ಪಿತೃಪ್ರಧಾನ ಆರ್ಥಿಕ ಹಿಡಿತವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಮುರಿದುಹಾಕಿತು. ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯೂ, ಅವರು ಎಷ್ಟೇ ಉನ್ನತ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಹಂತದಲ್ಲಿದ್ದರೂ, ಸಮಾಜಕ್ಕೆ ಹೊರೆಯಾಗದೆ ತಮ್ಮ ದೈಹಿಕ ಶ್ರಮದಿಂದ ದುಡಿದು ಬದುಕಬೇಕೆಂಬ ಕಡ್ಡಾಯ ನಿಯಮವನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲಾಯಿತು.

ಶರಣೆಯರು ಕೇವಲ ಗೃಹಿಣಿಯರಾಗಿ ಮನೆಯ ನಾಲ್ಕು ಗೋಡೆಗಳಿಗೆ ಸೀಮಿತರಾಗದೆ, ಸಮಾಜದ ಮುಖ್ಯವಾಹಿನಿಯಲ್ಲಿ ತಮಗೆ ಒಪ್ಪುವ ವಿವಿಧ ವೃತ್ತಿಗಳನ್ನು (ಕಾಯಕ) ಕೈಗೊಂಡು ಆರ್ಥಿಕವಾಗಿ ಸ್ವತಂತ್ರರಾದರು. ಅವರು ಕಾಯಕದಿಂದ ಗಳಿಸಿದ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಕೇವಲ ತಮ್ಮ ಸ್ವಾರ್ಥಕ್ಕಾಗಿ ಬಳಸದೆ, 'ದಾಸೋಹ'ದ (ಸಮಾನ ಹಂಚಿಕೆ ಮತ್ತು ಸೇವೆ) ಮೂಲಕ ಸಮಾಜದ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಮರಳಿಸಿದರು. ಇದು ಸಂಪತ್ತಿನ ಕ್ರೋಢೀಕರಣವನ್ನು (Hoarding of wealth) ತಡೆಗಟ್ಟಿ ಸಮಾಜವಾದಿ ಆರ್ಥಿಕತೆಗೆ ನಾಂದಿ ಹಾಡಿತು.

ಶರಣೆಯರು ಯಾವ ರೀತಿಯ ತಳಮಟ್ಟದ ಕಾಯಕಗಳ ಮೂಲಕ ಶ್ರಮದ ಘನತೆಯನ್ನು (Dignity of Labor) ಎತ್ತಿಹಿಡಿದರು ಎಂಬುದನ್ನು ಈ ಕೆಳಗಿನ ಕೋಷ್ಟಕದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಲಾಗಿದೆ:

ವಚನಕಾರ್ತಿಯ ಹೆಸರು	ಕಾಯಕ (ವೃತ್ತಿ / ಶ್ರಮ)	ಕಾಯಕದ ಮೂಲಕ ಅವರು ಸಾರಿದ ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಮೌಲ್ಯ
ಆಯ್ದಕ್ಕಿ ಲಕ್ಕಮ್ಮ	ಹೊಲಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಬೀದಿಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದ ಅಕ್ಕಿ ಕಾಳುಗಳನ್ನು ಆಯುವುದು (Gleaning fallen rice grains)	ಕಾಯಕದಲ್ಲಿ ನಿರತರಾದಾಗ ಕೈಲಾಸವನ್ನೇ ಮರೆಯಬೇಕು ಎಂದು ಸಾರಿದಳು. ಗಂಡ ಮಾರಯ್ಯ ಅಗತ್ಯಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಅಕ್ಕಿ ತಂದಾಗ, ಅತಿಯಾದ ದುರಾಶೆ ಸಲ್ಲದು ಎಂದು 'ಅಸಂಗ್ರಹ' (Anti-hoarding) ತತ್ವವನ್ನು ಬೋಧಿಸಿದಳು.
ಕದಿರ ರೆಮ್ಮವ್ವ	ಹತ್ತಿಯಿಂದ ನೂಲು ತೆಗೆಯುವುದು (Spinning wheel)	ತನ್ನ ಕಾಯಕದ ರಾಟೆಯನ್ನೇ ಬ್ರಹ್ಮ, ವಿಷ್ಣು, ಮಹೇಶ್ವರರೆಂದು ಪೂಜಿಸಿ, ತನ್ನ ದೈನಂದಿನ ಭೌತಿಕ ಶ್ರಮವನ್ನೇ ಅತ್ಯುನ್ನತ ದೈವತ್ವಕ್ಕೇರಿಸಿದಳು.
ಕೊಟ್ಟಣದ ಸೋಮವ್ವ	ಭತ್ತ ಕುಟ್ಟುವುದು (Pounding paddy)	ಕಠಿಣ ದೈಹಿಕ ಶ್ರಮದ ಮೂಲಕ ಸಿಗುವ ಮಾನಸಿಕ ಶುದ್ಧತೆ ಮತ್ತು ಸ್ವಾವಲಂಬನೆಯನ್ನು ತನ್ನ ವಚನಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದಳು.
ಸೂಳೆ ಸಂಕವ್ವೆ	ವೇಶ್ಯಾವಾಟಿಕೆ (Prostitution)	ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಕೀಳಾಗಿ ಮತ್ತು ತಿರಸ್ಕಾರದಿಂದ ನೋಡಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿದ್ದರೂ, ತನ್ನ ವ್ರತನಿಷ್ಠೆ, ಸತ್ಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಮಾಣಿಕತೆಯಿಂದ ಅನುಭವ ಮಂಟಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಳು. ಯಾವುದೇ ಕಾಯಕವೂ ಕೀಳಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಜಗತ್ತಿಗೆ ಸಾರಿದಳು.
ಸತ್ಯಕ್ಕ	ಕಸ ಗುಡಿಸುವುದು (Sweeping temple premises)	ಬೀದಿಯನ್ನು ಗುಡಿಸುವ ಭೌತಿಕ ಕಾಯಕದ ಮೂಲಕವೇ ತನ್ನ ಅಂತರಂಗದ ಕೊಳೆಯನ್ನು ಸ್ವಚ್ಛಗೊಳಿಸುವ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ತೋರಿದಳು. ಲಂಚ ಮತ್ತು ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರವನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಿದಳು.
ಗಂಗಮ್ಮ	ಬಾಣಸಿಗ ವೃತ್ತಿ (Cooking)	"ಆವ ಕಾಯಕ ಮಾಡಿದೊಡೆ ಒಂದೇ ಕಾಯಕ" ಎಂದು ಹೇಳುವ ಮೂಲಕ ಕಾಯಕದಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಣೀಕರಣವಿಲ್ಲ (No hierarchy in labor) ಎಂಬುದನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿದಳು.

ಈ ಕಾಯಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ವೃತ್ತಿ ಆಧಾರಿತ ಜಾತಿ ಪದ್ಧತಿಯನ್ನು ಮತ್ತು ಲೈಂಗಿಕ ಶ್ರಮ ವಿಭಜನೆಯನ್ನು (Gender division of labor) ಬುಡಮೇಲು ಮಾಡಿತು. ಕಾಯಕದ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ಗಂಡ-ಹೆಂಡತಿಯ ನಡುವೆ ಯಾವುದೇ ಭೇದಭಾವವಿರಲಿಲ್ಲ; ಇಬ್ಬರೂ ಸಮಾನ ಪಾಲುದಾರರಾಗಿದ್ದರು. ಆಯ್ದಕ್ಕಿ ಲಕ್ಕಮ್ಮ ತನ್ನ ಪತಿ ಮಾರಯ್ಯನು ದುರಾಶೆಯಿಂದ ಹೆಚ್ಚು ಅಕ್ಕಿಯನ್ನು ತಂದಾಗ, ರಾಜರಂತೆ ದುರಾಶೆ ಪಡುವುದು ಶರಣರಿಗೆ ಶೋಭೆಯಲ್ಲ, "ನಮಗೆ ಎಂದಿನಂದವೆ ಸಾಕು ಮತ್ತೆ ಕೊಂಡು ಹೋಗಿ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಸುರಿ" ಎಂದು ಗಂಡನಿಗೆ ಆರ್ಥಿಕ ಶಿಸ್ತನ್ನು ಬೋಧಿಸುತ್ತಾಳೆ. "ಕಾಯಕದಲ್ಲಿ ನಿರತನಾದಡೆ, ಗುರುದರ್ಶನವಾದಡೂ ಮರೆಯಬೇಕು, ಲಿಂಗಪೂಜೆಯಾದಡೂ ಮರೆಯಬೇಕು, ಜಂಗಮ ಮುಂದಿದ್ದಡೂ ಹಂಗು ಹರಿಯಬೇಕು" ಎಂಬ ಲಕ್ಕಮ್ಮನ ನಿಲುವು ಶರಣೆಯರ ಆರ್ಥಿಕ ಸ್ವಾಭಿಮಾನ ಮತ್ತು ವೃತ್ತಿ ನಿಷ್ಠೆಯ ಉತ್ತುಂಗವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಆರ್ಥಿಕ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವು ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಅಸ್ಮಿತೆಯನ್ನು (Identity) ರೂಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಅತಿದೊಡ್ಡ ಅಸ್ತ್ರವಾಯಿತು.

೩. ವಚನಕಾರ್ತಿಯರ ದಿಟ್ಟತನ, ವೈಚಾರಿಕತೆ ಮತ್ತು ಸ್ತ್ರೀವಾದಿ ನೆಲೆಗಟ್ಟು

೧೨ನೇ ಶತಮಾನದ ವಚನ ಸಾಹಿತ್ಯವು ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಚರಿತ್ರೆಗೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ, ಜಾಗತಿಕ ಸ್ತ್ರೀವಾದಿ ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕೂ (Feminist Literature) ಅತ್ಯಮೂಲ್ಯವಾದ ಕೊಡುಗೆಯಾಗಿದೆ. ಈ ಕಾಲಘಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ೩೩ ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಮಹಿಳೆಯರು (ಶರಣೆಯರು) ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ವಚನಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದರು. ಇದು ಭಾರತೀಯ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲೇ ಅಭೂತಪೂರ್ವವಾದ ಘಟನೆಯಾಗಿದೆ. ಇವರ ವಚನಗಳಲ್ಲಿ ಆತ್ಮವಿಮರ್ಶೆ, ಸಮಾಜದ ಡಾಂಭಿಕತೆಯ ವಿಡಂಬನೆ, ಪಿತೃಪ್ರಧಾನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಬಗೆಗಿನ ಧಿಕ್ಕಾರ ಮತ್ತು ಸ್ವತಂತ್ರ ಅಸ್ಮಿತೆಯ ತೀವ್ರವಾದ ಹುಡುಕಾಟ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಬಲವಾಗಿ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಗೊಂಡಿವೆ. ಇವರು ಕೇವಲ ಭಕ್ತಿಗೀತೆಗಳನ್ನು ಬರೆಯಲಿಲ್ಲ; ಬದಲಾಗಿ ಸಮಾಜದ ಮೌಢ್ಯಗಳನ್ನು, ಪುರುಷಾಹಂಕಾರವನ್ನು ಮತ್ತು ಅಂಧಾನುಕರಣೆಯನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದರು.

ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿ: ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ ಸ್ತ್ರೀವಾದದ ಜ್ವಲಂತ ಪ್ರತಿರೂಪ

ಕನ್ನಡದ ಮೊದಲ ಮಹಿಳಾ ಕವಯಿತ್ರಿ ಮತ್ತು ಶರಣ ಚಳುವಳಿಯ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿ ದನಿ ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿ. ಪಿತೃಪ್ರಧಾನ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಹೆಣ್ಣಿನ ದೇಹವನ್ನು ಕೇವಲ ಕಾಮದ ವಸ್ತುವಾಗಿ ಮತ್ತು ಭೋಗದ ಸಾಧನವಾಗಿ ನೋಡುವ ದೃಷ್ಟಿಕೋನವನ್ನು ಅವಳು ಕಟುವಾಗಿ ವಿರೋಧಿಸಿದಳು. ಲೌಕಿಕ ಆಕರ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಅಧಿಕಾರದ ಮದದಿಂದ ತನ್ನನ್ನು ಮದುವೆಯಾಗಲು ಬಯಸಿದ ಕೌಶಿಕ ಮಹಾರಾಜನ ಬಲವಂತದ ವಿವಾಹವನ್ನು ದಿಟ್ಟವಾಗಿ ನಿರಾಕರಿಸಿದಳು. ಅರಮನೆಯ ಸಕಲ ವೈಭೋಗಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ, ತನ್ನ ದೇಹವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿದ್ದ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನೂ ಧಿಕ್ಕರಿಸಿ 'ಕೇಶಾಂಬರಿ'ಯಾಗಿ (ಕೂದಲನ್ನೇ ವಸ್ತ್ರವಾಗಿಸಿಕೊಂಡು) ನಡೆದ ಅವಳ ನಡೆ, ಸಮಾಜದ ಕೃತಕ ಮರ್ಯಾದೆಗಳ (Hypocritical modesty) ಮತ್ತು ಸ್ತ್ರೀಯ ದೇಹದ ಮೇಲಿನ ಪುರುಷ ನಿಯಂತ್ರಣದ ವಿರುದ್ಧದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಬಂಡಾಯವಾಗಿತ್ತು.

ಅವಳ ದಿಟ್ಟತನ ಕೇವಲ ಭೌತಿಕ ತ್ಯಾಗಕ್ಕೆ ಸೀಮಿತವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ; ಬೌದ್ಧಿಕವಾಗಿಯೂ ಅವಳು ಅಪ್ರತಿಮ ವೈಚಾರಿಕತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಳು. ಕಲ್ಯಾಣದ ಅನುಭವ ಮಂಟಪದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭುಗಳಂತಹ ಉನ್ನತ ಜ್ಞಾನಿಗಳ ಎದುರು ಆಕೆ ನಡೆಸಿದ ತರ್ಕಬದ್ಧ ಸಂವಾದವು ಅವಳ ಜ್ಞಾನಮೀಮಾಂಸೆಯ (Epistemology) ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಗೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದೆ. ತನ್ನ ನಗ್ನತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದಾಗ, ದೇಹದ ನಾಚಿಕೆಯು ಕೇವಲ ಮನಸ್ಸಿನ ಕಲ್ಪನೆ ಎಂದು ಅವಳು ಸಮರ್ಥಿಸಿಕೊಂಡಳು. ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿಯ ವಚನಗಳು ಪುರುಷಾಹಂಕಾರವನ್ನು ಹೇಗೆ ಛಿದ್ರಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಈ ವಚನ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದೆ:

"ಚಂದನವ ಕಡಿದು ಕೊರೆದು ತೇದೊಡೆ ನೊಂದೆನೆಂದು ಕಂಪ ಬಿಟ್ಟಿತ್ತೆ ಅಯ್ಯಾ... ಸುವರ್ಣವ ಕಡಿದೊಡೆ... ನಾಮದಲ್ಲಿ ಹೆಂಗೂಸೆಂಬ ಹೆಸರಾದಡೇನು ಭಾವಿಸಲು ಗಂಡುರೂಪನೋಡಾ ಚೆನ್ನಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನ"

ತಾನು ಲೌಕಿಕ ಗಂಡಸರ ಅಧೀನಳಲ್ಲ, ತನ್ನ ಏಕೈಕ ಪತಿ ದೇವನಾದ 'ಚೆನ್ನಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನ' ಎಂದು ಸಾರುವ ಮೂಲಕ ಲೌಕಿಕ ವಿವಾಹ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಕಟ್ಟುಪಾಡುಗಳನ್ನು ಅಕ್ಕ ಮುರಿದುಹಾಕಿದಳು. ಆಕೆಯ, "ಸಾವ ಕೆಡುವ ಗಂಡರನೊಯ್ದು ಒಲೆಯೊಳಗಿಕ್ಕು" ಎಂಬ ಉಗ್ರವಾದ ಮಾತು, ಕೇವಲ ಭೌತಿಕ ಸುಖಕ್ಕಾಗಿ ಮಹಿಳೆಯರನ್ನು ಶೋಷಿಸುವ ಸಾಂಸಾರಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ವಿರುದ್ಧದ ತೀವ್ರ ಆಕ್ರೋಶವಾಗಿದೆ. ಮಹಿಳೆಯ ದೇಹವು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಸಾಧನೆಗೆ ಅಡ್ಡಿಯಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ಅದನ್ನೇ ಸಾಧನೆಯ ಅಸ್ತ್ರವನ್ನಾಗಿ ಅವಳು ಪರಿವರ್ತಿಸಿದಳು.

ಮುಕ್ತಾಯಕ್ಕ, ನೀಲಾಂಬಿಕೆ ಮತ್ತು ಇತರ ಶರಣೆಯರ ವೈಚಾರಿಕತೆ

ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿಯರಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೆ, ಇತರ ಶರಣೆಯರು ಸಹ ತಮ್ಮ ವಚನಗಳ ಮೂಲಕ ಸಾಮಾಜಿಕ ಜಾಗೃತಿಯನ್ನು ಮೂಡಿಸಿದರು:

• ಮುಕ್ತಾಯಕ್ಕ: ಅಜಗಣ್ಣನ ತಂಗಿಯಾದ ಮುಕ್ತಾಯಕ್ಕ, ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಉನ್ನತ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿದ್ದಳು. ಅನುಭವ ಮಂಟಪದಲ್ಲಿ ಶೂನ್ಯ ಪೀಠಾಧ್ಯಕ್ಷರಾದ ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭುಗಳೊಂದಿಗೇ ಆಕೆ ನಡೆಸಿದ ತರ್ಕಬದ್ಧ ಸಂವಾದವು ಅವಳ ಬೌದ್ಧಿಕ ಪ್ರಬುದ್ಧತೆ ಮತ್ತು ಅಸಾಧಾರಣ ಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಕನ್ನಡಿಯಾಗಿದೆ.

• ನೀಲಾಂಬಿಕೆ: ಬಸವಣ್ಣನವರ ಪತ್ನಿಯಾದ ನೀಲಾಂಬಿಕೆ ಕೇವಲ ಗೃಹಿಣಿಯಾಗಿ ಉಳಿಯದೆ, ತನ್ನನ್ನು ಬಸವಣ್ಣನವರ 'ವೈಚಾರಿಕ ಪತ್ನಿ' (Intellectual wife) ಎಂದು ಕರೆದುಕೊಂಡಿದ್ದಾಳೆ. ದಾಂಪತ್ಯವೆಂದರೆ ಕೇವಲ ಶಾರೀರಿಕ ಸಂಬಂಧವಲ್ಲ, ಅದೊಂದು ಉನ್ನತ ಮಟ್ಟದ ಬೌದ್ಧಿಕ ಮತ್ತು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಒಡನಾಟ ಎಂಬುದನ್ನು ಅವಳು ತನ್ನ ವಚನಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿದ್ದಾಳೆ.

• ಸೂಳೆ ಸಂಕವ್ವೆ: ಸಮಾಜದ ಅತ್ಯಂತ ಅಂಚಿನಲ್ಲಿದ್ದ ಈ ಮಹಿಳೆ ತನ್ನ ವಚನದಲ್ಲಿ ವ್ರತಭ್ರಷ್ಟರಾದ ಮತ್ತು ಕಪಟ ಭಕ್ತಿ ಪ್ರದರ್ಶಿಸುವ ಗಂಡಸರ ಕಾಮಾಂಧತೆಯನ್ನು ಕಟುವಾಗಿ ಟೀಕಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಶರಣ ವ್ರತಕ್ಕೆ ಚ್ಯುತಿ ಬಂದರೆ "ಕಾದ ಕತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕೈ ಕಿವಿ ಮೂಗ ಕೊಯ್ಯುವೆ" ಎಂದು ಎಚ್ಚರಿಸುವ ಮೂಲಕ, ತನ್ನ ದೇಹದ ಮೇಲಿನ ತನ್ನ ಸಂಪೂರ್ಣ ಹಕ್ಕನ್ನು (Bodily Autonomy) ಮತ್ತು ತನ್ನ ಅಸ್ಮಿತೆಯನ್ನು ಧೈರ್ಯವಾಗಿ ಘೋಷಿಸುತ್ತಾಳೆ.

• ಆಯ್ದಕ್ಕಿ ಲಕ್ಕಮ್ಮ: "ಕೂಟಕ್ಕೆ ಸತಿ-ಪತಿಯೆಂಬ ನಾಮವಲ್ಲದೆ ಅರಿವಿಂಗೆ ಬೇರೊಂದೊಡಲುಂಟೇ?" ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸುವ ಮೂಲಕ, ದೈಹಿಕ ಮಿಲನಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರ ಗಂಡು-ಹೆಣ್ಣು ಎಂಬ ಭೇದವಿದೆಯೇ ಹೊರತು, ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಅರಿವಿನ ಸಂಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀ-ಪುರುಷರ ನಡುವೆ ಯಾವ ತಾರತಮ್ಯವೂ ಇಲ್ಲ ಎಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದಳು.

ಈ ಎಲ್ಲ ಶರಣೆಯರು ತಮ್ಮ ವಚನಗಳ ಮೂಲಕ ಕೇವಲ 'ದೇಹ ಭಾಷೆ'ಯನ್ನು (Body language) ಮೀರಿದ, ಅತೀವವಾದ ಬೌದ್ಧಿಕ ಭಾಷೆಯನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದರು. ಅವರು ಪಿತೃಪ್ರಧಾನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷಿತ 'ಸತಿಶಿರೋಮಣಿ' ಅಥವಾ 'ಬಾಳಿನ ಜ್ಯೋತಿ' ಎಂಬ ಆಲಂಕಾರಿಕ ಪಾತ್ರಗಳಾಗಿ ಉಳಿಯದೆ, ತಮ್ಮದೇ ಆದ ನೈಜ 'ಆತ್ಮ ಘನತೆ'ಯನ್ನು (Self-dignity) ಕಂಡುಕೊಂಡರು. ಅಂಧಾನುಕರಣೆಯನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುವ ಅವರ ವೈಚಾರಿಕ ನಿಲುವುಗಳು ಅಂದಿನ ಸಮಾಜಕ್ಕೆ ಹೊಸ ದಿಕ್ಕನ್ನು ತೋರಿದವು.

೪. ಬಸವಾದಿ ಶರಣರ ದೃಷ್ಟಿಕೋನ: ಹೆಣ್ಣು ಮಾಯೆಯಲ್ಲ, ದೈವದ ಸ್ವರೂಪ

ಭಾರತೀಯ ದರ್ಶನಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ, ಹಿಂದಿನ ಸನ್ಯಾಸ ಪರಂಪರೆಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ವೈದಿಕ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೆಣ್ಣನ್ನು 'ಮಾಯೆ' (Illusion), ಮೋಹಿನಿ, ಪ್ರಲೋಭಕಿ ಮತ್ತು ಪುರುಷರ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಸಾಧನೆಗೆ ಅಡ್ಡಿ ಎಂದು ಬಿಂಬಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಮನುಷ್ಯನ ನೈತಿಕ ಮತ್ತು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಪತನಕ್ಕೆ ಹೆಣ್ಣೇ ಕಾರಣ ಎಂಬ ತಪ್ಪು ಗ್ರಹಿಕೆ ಮತ್ತು ಪುರುಷ-ಕೇಂದ್ರಿತ ಚಿಂತನೆ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಆಳವಾಗಿ ಬೇರೂರಿತ್ತು. ಮಹಿಳೆಯರನ್ನು ಜನ್ಮತಃ ಪಾಪಿಗಳೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಇತ್ತು. ಆದರೆ ಬಸವಾದಿ ಶರಣರು ಈ ಪರಂಪರಾಗತ, ಕಪಟ ಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಬುಡಮೇಲು ಮಾಡಿದರು. ಹೆಣ್ಣು ಶೋಷಣೆಯ ವಸ್ತುವಲ್ಲ, ಅವಳು ಸೃಷ್ಟಿಯ ಮತ್ತು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ದೈವತ್ವದ ಸಂಕೇತ ಎಂಬುದನ್ನು ಅವರು ಅತ್ಯಂತ ತಾರ್ಕಿಕವಾಗಿ ವಿವರಿಸಿದರು.

ಬಸವಣ್ಣನವರ ಸಮಾನತೆಯ ನಿಲುವು

ಬಸವಣ್ಣನವರು ಹೆಣ್ಣನ್ನು 'ಮಾಯೆ' ಎಂದು ದೂಷಿಸುವ ಸಮಾಜದ ಸೋಗಲಾಡಿತನವನ್ನು ಬಯಲಿಗೆಳೆದರು. ಅವರ ಪ್ರಕಾರ, ಮಾಯೆ ಎನ್ನುವುದು ಹೆಣ್ಣಿನ ದೇಹದಲ್ಲಾಗಲಿ, ಕಾಂಚನದಲ್ಲಾಗಲಿ (ಹೊನ್ನು) ಇಲ್ಲ; ಬದಲಾಗಿ ಅದು ಮನುಷ್ಯನ ಒಳಗಿರುವ ವಿಕಾರಗೊಂಡ ಮನಸ್ಸಿನ ಆಸೆಯಲ್ಲಿದೆ. ನಿಸರ್ಗದ ಸಹಜ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಅಶುದ್ಧವೆಂದು ದೂಷಿಸುವುದನ್ನು ಅವರು ವಿರೋಧಿಸಿದರು:

"ಹೆಣ್ಣು ಹೆಣ್ಣಾದಡೆ ಗಂಡಿನ ಸೂತಕ, ಗಂಡು ಗಂಡಾದಡೆ ಹೆಣ್ಣಿನ ಸೂತಕ, ಮನದ ಸೂತಕ ಹಿಂಗಿದಡೆ ತನುವಿನ ಸೂತಕಕ್ಕೆ ತೆರಹುಂಟೆ?"

(ಅಂದರೆ, ಋತುಮತಿಯಾಗುವುದು ನೈಸರ್ಗಿಕ ಕ್ರಿಯೆ; ಮನಸ್ಸು ಶುದ್ಧವಾಗಿದ್ದಾಗ ದೇಹದ ಜೈವಿಕ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳು ಸೂತಕವಾಗಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ ಎಂದು ಬಸವಣ್ಣ ಮತ್ತು ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದರು.) ಬಸವಣ್ಣನವರು ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ತಾಯಿಯ, ಸಹೋದರಿಯ ಮತ್ತು ದೇವತೆಯ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ನೀಡಿದರು. ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೆ ಸಮಾನ ಅವಕಾಶ, ಗೌರವ ಮತ್ತು ರಕ್ಷಣೆ ನೀಡದೆ ಹೋದರೆ ಇಡೀ ಸಮಾಜದ ಉದ್ಧಾರ ಮತ್ತು ಕಲ್ಯಾಣ ಅಸಾಧ್ಯ ಎಂಬುದನ್ನು ಅವರು ದೃಢವಾಗಿ ನಂಬಿದ್ದರು ಹಾಗೂ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ತಂದರು.

ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭು ಮತ್ತು ಸಿದ್ದರಾಮರ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ ದೃಷ್ಟಿಕೋನ

ಅನುಭವ ಮಂಟಪದ ಜ್ಞಾನದ ಅಧಿದೇವತೆಯಂತಿದ್ದ, ತೀವ್ರ ವೈರಾಗ್ಯಮೂರ್ತಿಯಾಗಿದ್ದ ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭುಗಳು ಮನುಷ್ಯನ ಆಂತರಿಕ ದೌರ್ಬಲ್ಯಗಳನ್ನು ಅಡಗಿಸಿಟ್ಟುಕೊಂಡು, ತಮ್ಮ ಕಾಮದ ವಿಕಾರಗಳಿಗೆ ಹೆಣ್ಣನ್ನು ದೂಷಿಸುವ ಕಪಟ ಸನ್ಯಾಸಿಗಳನ್ನು ಕಟುವಾಗಿ ಟೀಕಿಸಿದರು:

"ಹೊನ್ನು ಮಾಯೆಯೆಂಬರು, ಹೊನ್ನು ಮಾಯೆಯಲ್ಲ; ಹೆಣ್ಣು ಮಾಯೆಯೆಂಬರು, ಹೆಣ್ಣು ಮಾಯೆಯಲ್ಲ; ಮಣ್ಣು ಮಾಯೆಯೆಂಬರು, ಮಣ್ಣು ಮಾಯೆಯಲ್ಲ; ಮನದ ಮುಂದಣ ಆಸೆಯೇ ಮಾಯೆ ಕಾಣಾ ಗುಹೇಶ್ವರಾ."

ಈ ಅದ್ಭುತ ವಚನದ ಮುಖಾಂತರ ಶರಣರು ಶತಮಾನಗಳಿಂದ ಹೆಣ್ಣಿಗೆ ಅಂಟಿಸಲಾಗಿದ್ದ 'ಮಾಯೆ' ಎಂಬ ಕಳಂಕವನ್ನು ನಿರ್ದಾಕ್ಷಿಣ್ಯವಾಗಿ ತೊಡೆದುಹಾಕಿದರು. ಅಸಲಿ ಮಾಯೆ ಇರುವುದು ಆಸ್ತಿ, ಮಹಿಳೆ ಅಥವಾ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲ; ಮನುಷ್ಯನ ದುರಾಸೆ ತುಂಬಿದ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಎಂದು ವಿವರಿಸಿದರು.

ಹಾಗೆಯೇ, ಮತ್ತೋರ್ವ ಪ್ರಮುಖ ಶರಣರಾದ ಶಿವಯೋಗಿ ಸಿದ್ದರಾಮರು ಹೆಣ್ಣನ್ನು ಅತ್ಯುನ್ನತ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೇರಿಸಿದರು. ಅವರು ಹೆಣ್ಣನ್ನು, "ಹೆಣ್ಣು ಹೆಣ್ಣಲ್ಲ, ಹೆಣ್ಣು ರಾಕ್ಷಸಿಯಲ್ಲ, ಹೆಣ್ಣು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಕಪಿಲಸಿದ್ಧ ಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನ" ಎಂದು ಬಣ್ಣಿಸುವ ಮೂಲಕ ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿ, ದೈವತ್ವದ ಮೂರ್ತಿಯಾಗಿ ಕಂಡರು. ಇದು ಕೇವಲ ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಅಥವಾ ಕಾವ್ಯಾತ್ಮಕ ಹೊಗಳಿಕೆಯಾಗಿರಲಿಲ್ಲ; ಬದಲಾಗಿ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಹೆಣ್ಣಿನ ಬಗೆಗಿದ್ದ ಪುರುಷರ ರೋಷಪೂರ್ಣ, ಅನುಮಾನಾಸ್ಪದ ಮತ್ತು ಉಪಭೋಗದ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಆಮೂಲಾಗ್ರವಾಗಿ ಬದಲಾಯಿಸಿ, ಅವಳನ್ನು ಗೌರವಯುತ ದೈವೀ ಶಕ್ತಿಯಾಗಿ ನೋಡುವ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ ದೃಷ್ಟಿಕೋನವಾಗಿತ್ತು.

೫. ಇಂದಿನ ಪ್ರಸ್ತುತತೆ: ೨೧ನೇ ಶತಮಾನದ ಮಹಿಳಾ ಸಬಲೀಕರಣಕ್ಕೆ ಶರಣರ ದಾರಿದೀಪ

ಹನ್ನೆರಡನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಕರ್ನಾಟಕದ ಕಲ್ಯಾಣದಲ್ಲಿ ಜರುಗಿದ ಈ ಅಪೂರ್ವ ಶರಣ ಕ್ರಾಂತಿಯು, ಕೇವಲ ಇತಿಹಾಸದ ಪುಸ್ತಕಗಳಲ್ಲಿ ಬಂಧಿಯಾದ ಒಂದು ಹಳೆಯ ಪುಟವಾಗಿರದೆ, ೨೧ನೇ ಶತಮಾನದ ಆಧುನಿಕ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವ, ಮಾನವ ಹಕ್ಕುಗಳ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಮಹಿಳಾ ಸಬಲೀಕರಣದ (Women's Empowerment) ನಿರಂತರ ಹೋರಾಟಗಳಿಗೆ ಒಂದು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಖರವಾದ ಜೀವಂತ ದಾರಿದೀಪವಾಗಿದೆ.

ಇಂದು ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಹಿಳಾ ದಿನಾಚರಣೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಜಾಗತಿಕ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ನಾವು ಚರ್ಚಿಸುವ ಸಮಾನ ವೇತನ, ರಾಜಕೀಯ ಮೀಸಲಾತಿ (Women's Reservation Bill), ಲೈಂಗಿಕ ದೌರ್ಜನ್ಯದ ವಿರುದ್ಧದ ದನಿ (Me Too movement), ಕೌಟುಂಬಿಕ ಹಿಂಸೆ ತಡೆ, ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಸ್ವಾವಲಂಬನೆಯಂತಹ ಅತ್ಯಾಧುನಿಕ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಗಳನ್ನು, ಶರಣರು ಎಂಟು ಶತಮಾನಗಳ ಹಿಂದೆಯೇ ತಮ್ಮ ವಚನಗಳ ಮೂಲಕ ಸೈದ್ಧಾಂತಿಕವಾಗಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿ, ಪ್ರಾಯೋಗಿಕವಾಗಿ ಆಚರಣೆಗೆ ತಂದಿದ್ದರು. ಶರಣ ಚಳುವಳಿಯ ಪ್ರಸ್ತುತತೆಯನ್ನು ಈ ಕೆಳಗಿನ ಆಯಾಮಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು:

೧. ಆರ್ಥಿಕ ಸಬಲೀಕರಣ ಮತ್ತು ಸಮಾನ ವೇತನ ಹಕ್ಕು: ಇಂದು ಜಾಗತಿಕವಾಗಿ 'ಸಮಾನ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಸಮಾನ ವೇತನ' (Equal pay for equal work) ಮತ್ತು ಮಹಿಳೆಯರ ಆರ್ಥಿಕ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ತೀವ್ರ ಚರ್ಚೆಗಳು ನಡೆಯುತ್ತಿವೆ. ಶರಣರು ಪರಿಚಯಿಸಿದ 'ಕಾಯಕ ತತ್ವ'ವು ಯಾವುದೇ ಕೆಲಸವನ್ನು ಮೇಲು-ಕೀಳು ಎಂದು ವಿಂಗಡಿಸದೆ, ಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಬೆಲೆ ಕೊಡುವ ಮೂಲಕ ಮಹಿಳೆಯರಿಗೂ ಆರ್ಥಿಕವಾಗಿ ಸ್ವತಂತ್ರರಾಗುವ ಹಕ್ಕನ್ನು ಅಂದೇ ನೀಡಿತ್ತು. ಮಹಿಳೆಯರ ಆರ್ಥಿಕ ಸಬಲೀಕರಣವೇ ಬಡತನ ನಿರ್ಮೂಲನೆ ಮತ್ತು ಸಮಾನತೆಯ ಅಡಿಪಾಯ ಎಂಬ ಆಧುನಿಕ ಆರ್ಥಿಕ ನೀತಿಗಳಿಗೆ (Modern Economic Policies) ಶರಣರ ಕಾಯಕ ಸಿದ್ಧಾಂತವು ಭದ್ರ ಬುನಾದಿಯಾಗಿದೆ.

೨. ರಾಜಕೀಯ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯ ಮತ್ತು ಅಂತರ್ಗತ ಆಡಳಿತ (Inclusive Governance): ಇಂದು ಭಾರತದ ಶಾಸನಸಭೆಗಳಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಶೇ. ೩೩ರಷ್ಟು ಮೀಸಲಾತಿ (Women's Reservation Act) ನೀಡುವ ಬಗ್ಗೆ ನಾವು ಹೆಮ್ಮೆಪಡುತ್ತೇವೆ. ಆದರೆ, ೧೨ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲೇ 'ಅನುಭವ ಮಂಟಪ'ದಲ್ಲಿ ಜಾತಿ, ಆರ್ಥಿಕ ವರ್ಗ ಮತ್ತು ಲಿಂಗಭೇದವಿಲ್ಲದೆ ಮಹಿಳೆಯರು ಕುಳಿತು ಧಾರ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ತತ್ವಗಳ ಬಗ್ಗೆ ತೀರ್ಮಾನ ಕೈಗೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಇದು ಇಂದಿನ 'Inclusive Governance' (ಒಳಗೊಳ್ಳುವಿಕೆಯ ಆಡಳಿತ) ಮತ್ತು 'Democratic Discourse' (ಪ್ರಜಾಸತ್ತಾತ್ಮಕ ಸಂವಾದ) ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ಜಗತ್ತಿನ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಮಾದರಿಯಾಗಿದೆ.

೩. ಛೇದಕ ಸ್ತ್ರೀವಾದ (Intersectional Feminism): ಆಧುನಿಕ ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯ ಸ್ತ್ರೀವಾದವು ಇತ್ತೀಚಿನ ದಶಕಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಕೇವಲ ಲಿಂಗ ತಾರತಮ್ಯವನ್ನಲ್ಲದೆ, ಜಾತಿ, ಬಣ್ಣ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ವರ್ಗ ಆಧಾರಿತ ಶೋಷಣೆಯನ್ನೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸುವ 'Intersectionality' ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿದೆ. ಆದರೆ, ಶರಣ ಚಳುವಳಿಯಲ್ಲಿ ಪಾಲ್ಗೊಂಡಿದ್ದ ಕದಿರ ರೆಮ್ಮವ್ವ, ದಲಿತ ಹಿನ್ನೆಲೆಯ ಕಾಳವ್ವ, ಮಾದಾರ ಚೆನ್ನಯ್ಯ, ಹರಳಯ್ಯನಂತಹ ಅಂಚಿಗೆ ತಳ್ಳಲ್ಪಟ್ಟ ಸಮುದಾಯಗಳ ಒಡನಾಟವು ಅಂದೇ ಈ 'ಇಂಟರ್ಸೆಕ್ಷನಲ್' ಸ್ತ್ರೀವಾದವನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ಮತ್ತು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಜಾರಿಗೆ ತಂದಿತ್ತು.

೪. ಮಹಿಳೆಯ ದೇಹದ ಮೇಲಿನ ಸ್ವಾಯತ್ತತೆ (Bodily Autonomy) ಮತ್ತು ಆಯ್ಕೆಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ: ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿಯ ಬಂಡಾಯ ಮತ್ತು ಸೂಳೆ ಸಂಕವ್ವೆಯಂತಹ ವಚನಕಾರ್ತಿಯರು ಪುರುಷಾಹಂಕಾರದ ವಿರುದ್ಧ ಎತ್ತಿದ ದನಿಯು, ಇಂದಿನ ಮಹಿಳೆಯರು ತಮ್ಮ ಅಸ್ಮಿತೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು, ತಮ್ಮ ದೇಹದ ಮೇಲಿನ ಹಕ್ಕನ್ನು (Bodily rights) ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಲು ಮತ್ತು ವೈಯಕ್ತಿಕ ಆಯ್ಕೆಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು (Freedom of choice) ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಬಹುದೊಡ್ಡ ಪ್ರೇರಣೆಯಾಗಿದೆ. ಸಮಾಜವು ಹೇರುವ ಕೃತಕ ಮರ್ಯಾದೆಯ ಸಂಕೋಲೆಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತೊಗೆಯಲು ಶರಣೆಯರ ಸಾಹಿತ್ಯವು ಇಂದಿಗೂ ಮಾನಸಿಕ ಶಕ್ತಿ ನೀಡುತ್ತದೆ.

ತಾರ್ಕಿಕ ಮುಕ್ತಾಯ (Conclusion): ಒಟ್ಟಾರೆಯಾಗಿ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಿದಾಗ, ೧೨ನೇ ಶತಮಾನದ ಬಸವಾದಿ ಶರಣರ ಚಳುವಳಿಯು ಕೇವಲ ಮಹಿಳಾ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಚಳುವಳಿಯಾಗಿರಲಿಲ್ಲ; ಬದಲಾಗಿ ಅದು ಇಡೀ ಮಾನವ ಕುಲವನ್ನು ಅಜ್ಞಾನ, ಕಂದಾಚಾರ, ಮೂಢನಂಬಿಕೆ ಮತ್ತು ಶ್ರೇಣೀಕೃತ ಅಸಮಾನತೆಯ ಕಬ್ಬಿಣದ ಸರಪಳಿಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತಗೊಳಿಸುವ ಸಮಗ್ರ, ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಹಾಗೂ ಮಾನವತಾವಾದಿ ಕ್ರಾಂತಿಯಾಗಿತ್ತು. ಪುರುಷರಷ್ಟೇ ಮಹಿಳೆಯರಿಗೂ ಉನ್ನತ ಬೌದ್ಧಿಕ, ಆರ್ಥಿಕ ಮತ್ತು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಶರಣರು ಕೇವಲ ಸೈದ್ಧಾಂತಿಕವಾಗಿ ಬೋಧಿಸಲಿಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ತಮ್ಮ ದೈನಂದಿನ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ಆಚರಿಸಿ, ಬದುಕಿ ತೋರಿಸಿದರು.

ಇಂದಿನ ೨೧ನೇ ಶತಮಾನದ ಅತ್ಯಂತ ಸಂಕೀರ್ಣ, ಸ್ಪರ್ಧಾತ್ಮಕ ಹಾಗೂ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ-ಚಾಲಿತ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ, ಮಹಿಳೆಯರ ವಿರುದ್ಧ ನಿರಂತರವಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವ ದೌರ್ಜನ್ಯಗಳು, ಲಿಂಗ ಆಧಾರಿತ ಅಸಮಾನತೆ ಹಾಗೂ ಶೋಷಣೆಗಳನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಡೆಗಟ್ಟಲು ಕೇವಲ ಸಂವಿಧಾನದ ಕಾನೂನುಗಳು ಮತ್ತು ಬಾಹ್ಯ ಸುಧಾರಣೆಗಳಷ್ಟೇ ಸಾಲದು. ನೈಜ ಸಮಾನತೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಆಧುನಿಕ ಸಮಾಜವು ಶರಣರು ತೋರಿದ 'ಕಾಯಕ'ದ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕತೆ, 'ದಾಸೋಹ'ದ ಕರುಣೆ ಮತ್ತು 'ಆತ್ಮ ಸಮಾನತೆ'ಯ ಆಳವಾದ ವಚನ ದರ್ಶನವನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಅತ್ಯಂತ ಅನಿವಾರ್ಯ ಮತ್ತು ತುರ್ತಾಗಿದೆ. ಭೌತಿಕವಾಗಿ ಕಲ್ಯಾಣದ ಕ್ರಾಂತಿ ೧೨ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲೇ ಅಂತ್ಯಗೊಂಡಿರಬಹುದು; ಆದರೆ, ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿ, ಲಕ್ಕಮ್ಮ, ನೀಲಾಂಬಿಕೆಯಂತಹ ಅಪ್ರತಿಮ ಶರಣೆಯರು ತಮ್ಮ ವಚನಗಳ ಮೂಲಕ ಹೊತ್ತಿಸಿ ಬಿಟ್ಟುಹೋದ ವೈಚಾರಿಕತೆಯ ಕಿಡಿ ಇಂದಿಗೂ, ಮುಂದಿಗೂ, ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಸ್ತ್ರೀ ಸಬಲೀಕರಣದ ಪಥದಲ್ಲಿ ಅಖಂಡವಾಗಿ ಬೆಳಗುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತದೆ.