ವಚನಮೀಮಾಂಸೆ ೧

ಇವತ್ತು #WorldPoetryDay. ಈ ನೆಪದಲ್ಲಿ....

March 21

#ಕಾವ್ಯಮೀಮಾಂಸೆ ಯ 'ಸಮ್ಮಿತ'ಗಳು ಮತ್ತು #ವಚನಸಾಹಿತ್ಯ ದ ಸಾರ್ವಭೌಮತೆ:

ಒಂದು ದಾರ್ಶನಿಕ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ

೧೧ನೇ ಶತಮಾನದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕಾವ್ಯಮೀಮಾಂಸಕ `#ಮಮ್ಮಟ` ನು ತನ್ನ `'#ಕಾವ್ಯಪ್ರಕಾಶ'` ಎಂಬ ಲಕ್ಷಣ ಗ್ರಂಥದಲ್ಲಿ, ಉಪದೇಶ ಅಥವಾ ಜ್ಞಾನವು ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಹೇಗೆ ಮೂರು ಭಿನ್ನ ಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ತಲುಪುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ವಿವರಿಸಿದ್ದಾನೆ. 

ಇವುಗಳನ್ನು ಕಾವ್ಯಮೀಮಾಂಸೆಯಲ್ಲಿ "#ಸಮ್ಮಿತ" (ಸಮಾನವಾದದ್ದು/ಹೋಲುವಂಥದ್ದು) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

*೧. #ಪ್ರಭುಸಮ್ಮಿತ (ಒಡೆಯನ ಆಜ್ಞೆ) ಮತ್ತು ಆಗಮಗಳು*

ಒಬ್ಬ ರಾಜ ಅಥವಾ ಯಜಮಾನನು ತನ್ನ ಸೇವಕನಿಗೆ ನೀಡುವ ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಾದ ಆಜ್ಞೆಯೇ "ಪ್ರಭು ಸಮ್ಮಿತ". ಇದರಲ್ಲಿ ಶಬ್ದವೇ (ವಾಕ್ಯ) ಪ್ರಧಾನ. "ಹೀಗೆಯೇ ಮಾಡು, ಹೀಗೆ ಮಾಡಬೇಡ" (ವಿಧಿನಿಷೇಧ) ಎಂಬ ಶಿಸ್ತು ಇರುತ್ತದೆಯೇ ಹೊರತು ಪ್ರಶ್ನಿಸುವ ಹಕ್ಕಿರುವುದಿಲ್ಲ.

* ವೇದಗಳು, ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳು ಮತ್ತು ಶೈವಾಗಮಗಳು ಈ ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಸೇರುತ್ತವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಶಿವನು 'ಪತಿ' (ಒಡೆಯ), ಜೀವಾತ್ಮವು 'ಪಶು' (ಸೇವಕ).

* ಋಗ್ವೇದದ ರುದ್ರಸೂಕ್ತವು (೧.೧೧೪.೮) ಶಿವನನ್ನು ಪ್ರಭುವಾಗಿ ಕಂಡು ಬೇಡುತ್ತದೆ: "ಮಾ ನಸ್ತೋಕೇ ತನಯೇ ಮಾ ನ ಆಯೌ..." (ಹೇ ರುದ್ರನೇ, ನಮ್ಮ ಮಕ್ಕಳನ್ನು, ಆಯಸ್ಸನ್ನು ನಿನ್ನ ರೌದ್ರತೆಯಿಂದ ಕೊಲ್ಲದಿರು). ಇದು ಪ್ರಭುವಿನ ಆಜ್ಞೆಗೆ ಬದ್ಧನಾಗಿರುವ ಸೇವಕನ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ.

*೨. #ಮಿತ್ರಸಮ್ಮಿತ (ಸ್ನೇಹಿತನ ಕಿವಿಮಾತು)*

* ಒಬ್ಬ ಆಪ್ತ ಸ್ನೇಹಿತನು ಮತ್ತೊಬ್ಬ ಸ್ನೇಹಿತನಿಗೆ ಕಥೆ, ಉದಾಹರಣೆಗಳ ಮೂಲಕ "ನೋಡು, ಹೀಗೆ ಮಾಡಿದರೆ ಒಳಿತು" ಎಂದು ಹೇಳುವ ಹಿತವಚನವೇ "ಮಿತ್ರ ಸಮ್ಮಿತ". ಇಲ್ಲಿ ಶಬ್ದಕ್ಕಿಂತ 'ಅರ್ಥ' (ತಾತ್ಪರ್ಯ) ಪ್ರಧಾನ.

* ೧೩ನೇ ಶತಮಾನದಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಿ ಹರಿಹರ, ರಾಘವಾಂಕ, ಚಾಮರಸ ಮುಂತಾದ ಕವಿಗಳು ರಚಿಸಿದ ವೀರಶೈವ ಪುರಾಣಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ 'ಮಿತ್ರ ಸಮ್ಮಿತ'ದ ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಸೇರುತ್ತವೆ. ಆಗಮಗಳ ಕಠಿಣ ತತ್ವಗಳು ಜನಸಾಮಾನ್ಯರಿಗೆ ಅರ್ಥವಾಗುವುದಿಲ್ಲವೆಂದು, ಈ ಕವಿಗಳು ಶರಣರ ಕಥೆಗಳ ಮೂಲಕ ಸಮಾಜಕ್ಕೆ ಹಿತನುಡಿದರು.

* ಚಾಮರಸನು ತನ್ನ 'ಪ್ರಭುಲಿಂಗಲೀಲೆ' ಮಹಾಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಾವ್ಯದ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: "ಕೇಳುವರ್ಗಿಕ್ಷುವಿನ ಹಾಲನು ಆಲಿಸಿದುಂಡಂತೆ..." (ಕಬ್ಬಿನ ಹಾಲನ್ನು ಕುಡಿದಷ್ಟೇ ಸುಲಭವಾಗಿ ಈ ಕಥೆಯ ಮೂಲಕ ಪರಮಾರ್ಥವು ಅರ್ಥವಾಗುತ್ತದೆ). ಇದು ಮಿತ್ರ ಸಮ್ಮಿತದ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಉದಾಹರಣೆ.

*೩. #ಕಾಂತಾಸಮ್ಮಿತ (ಪ್ರಿಯತಮೆಯ ಒಲವು) ಮತ್ತು ರಸಮೀಮಾಂಸೆ*

* ಒಬ್ಬ ಪ್ರೀತಿಯ ಪತ್ನಿ ಅಥವಾ ಪ್ರಿಯತಮೆಯು ತನ್ನ ಪತಿಗೆ ಯಾವುದೇ ನೇರವಾದ ಆಜ್ಞೆ ಮಾಡದೆ, ಕೇವಲ ತನ್ನ ಪ್ರೇಮ, ಸೌಂದರ್ಯ ಮತ್ತು ಮೃದುವಾದ ಮಾತುಗಳಿಂದಲೇ ಅವನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಒಲಿಸಿ, ಸನ್ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವಂತೆ ಮಾಡುವ ಮೋಡಿಯೇ "ಕಾಂತಾ ಸಮ್ಮಿತ".

* ಕಾವ್ಯವು ಈ ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಸೇರುತ್ತದೆ. ಇದು ಕಾಶ್ಮೀರ ಶೈವ ದರ್ಶನದಲ್ಲಿನ ಶಿವ ಮತ್ತು ಶಕ್ತಿಯ (ಪ್ರಕೃತಿ) ಮಿಲನವಿದ್ದಂತೆ.

* ಮಮ್ಮಟನು ಕಾವ್ಯದ ಪ್ರಯೋಜನವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾ "ಕಾಂತಾಸಮ್ಮಿತತಯೋಪದೇಶಯುಜೇ" (ಕಾವ್ಯವು ಕಾಂತೆಯಂತೆ ರಸಪ್ರಧಾನವಾಗಿ ಹಿತವಾದ ಉಪದೇಶವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ) ಎಂದಿದ್ದಾನೆ.

*ಶೂನ್ಯಸಂಪಾದನೆ: 'ಪ್ರಭು' ಮತ್ತು 'ಮಿತ್ರ' ಸಮ್ಮಿತಗಳ ದಾರ್ಶನಿಕ ಸೇತುವೆ*

`#ಶೂನ್ಯಸಂಪಾದನೆ` ಯು ಲಿಂಗಾಯತ ಧರ್ಮದ ಅತ್ಯುನ್ನತ ತಾತ್ವಿಕ ಗ್ರಂಥ. ಇದು ಅನುಭವ ಮಂಟಪದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಗಹನವಾದ ಚರ್ಚೆಗಳ ಸಂಕಲನ. ತತ್ವ ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭುವು ಶರಣರ ತಪ್ಪುಗಳನ್ನು ಕಟುವಾಗಿ ತಿದ್ದುವಾಗ ಆತನ ಮಾತುಗಳು ವೇದ-ಆಗಮಗಳಷ್ಟೇ ನಿಷ್ಠುರವಾದ 'ಪ್ರಭು ಸಮ್ಮಿತ'. ಆದರೆ, ಆ ಸಂವಾದದ ಶೈಲಿಯು ಗುರುವಿನ ಕಾಳಜಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದರಿಂದ ಅದು `ಮಿತ್ರ ಸಮ್ಮಿತ` ವೂ ಹೌದು.

ಸಿದ್ಧರಾಮನು ಇಷ್ಟಲಿಂಗ ದೀಕ್ಷೆ ಪಡೆಯಲು ನಿರಾಕರಿಸಿದಾಗ, ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭುವಿನ ಆಜ್ಞೆ (ಪ್ರಭು ಸಮ್ಮಿತ) ಹೀಗಿದೆ: "ಕಾಯ ಕರಗದವನ, ಮಾಯ ಮರೆಯದವನ ಶರಣನೆನ್ನಬಹುದೆ? ... ಗುಹೇಶ್ವರಲಿಂಗದಲ್ಲಿ ಕಲ್ಲ ದೇವರೆಂಬವರ ಕಂಡರೆ ಎನಗೆ ನಾಚಿಕೆಯಾಗುತಿದೆ."

*ವಚನ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಅನನ್ಯತೆ:* ಮೂರೂ ಸಮ್ಮಿತಗಳ `'ತ್ರಿವೇಣಿ ಸಂಗಮ'`

ಸಂಸ್ಕೃತ ಕಾವ್ಯಮೀಮಾಂಸೆಯು ಈ ಮೂರು ಸಮ್ಮಿತಗಳನ್ನು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪ್ರಕಾರಗಳಿಗೆ (ವೇದ, ಪುರಾಣ, ಕಾವ್ಯ) ಹಂಚಿತ್ತು. 

ಆದರೆ ೧೨ನೇ ಶತಮಾನದ ಬಸವಾದಿ ಶರಣರು ಕೇವಲ ಮೂರೇ ಸಾಲುಗಳ ಒಂದೊಂದು 'ವಚನ'ದಲ್ಲಿಯೇ ಈ ಮೂರನ್ನೂ ಅಳವಡಿಸಿ, ರಾಜರ ಆಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದ್ದ ಕಾವ್ಯಮೀಮಾಂಸೆಯನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯರ `'ಅನುಭವ ಮಂಟಪ'` ಕ್ಕೆ ತಂದು ನಿಲ್ಲಿಸಿದರು. `ಇದೇ ವಚನ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಜಾಗತಿಕ ಹೆಚ್ಚುಗಾರಿಕೆ ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಭೌಮತೆ!`

ವಚನ ಸಾಹಿತ್ಯವು ಜಗತ್ತಿನ ಕಾವ್ಯಮೀಮಾಂಸೆಯ ಎಲ್ಲ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಮೀರಿದ ಒಂದು `'ಅನುಭಾವದ ಬೆರಗು'`. ಶರಣರ ವಚನಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಭು, ಮಿತ್ರ, ಕಾಂತಾ - ಈ ಮೂರೂ ಸಮ್ಮಿತಗಳು ಜಲಪಾತದಂತೆ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಹರಿಯುತ್ತವೆ:

*೧. ವಚನವು ಪ್ರಭು ಸಮ್ಮಿತವಾಗಿ (ಶಿಸ್ತಿನ ಆಜ್ಞೆ):*

ಶರಣರು ಸಮಾಜದ ಡಾಂಭಿಕತೆಯನ್ನು ತಿದ್ದುವಾಗ ಯಾವುದೇ ರಾಜಿಯಿಲ್ಲದೆ, ಒಡೆಯನಂತೆ ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಿನ ಆಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದರು.

ಬಸವಣ್ಣನವರ ಸಪ್ತಸೂತ್ರ ವಚನ: "ಕಳಬೇಡ, ಕೊಲಬೇಡ, ಹುಸಿಯ ನುಡಿಯಲು ಬೇಡ... ಇದೇ ಅಂತರಂಗ ಶುದ್ಧಿ, ಇದೇ ಬಹಿರಂಗ ಶುದ್ಧಿ." ಇದು ವಚನ ಸಾಹಿತ್ಯವು ನೀಡುವ ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಾದ ಸಂವಿಧಾನ (ಪ್ರಭು ಸಮ್ಮಿತ).

*೨. ವಚನವು ಮಿತ್ರ ಸಮ್ಮಿತವಾಗಿ (ಸ್ನೇಹಿತನ ಬುದ್ಧಿವಾದ):*

ದೈನಂದಿನ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯ ಹೇಗೆ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು, ಅವನ ನಡತೆ ಹೇಗಿರಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಸರಳವಾಗಿ, ಒಡನಾಡಿಯಂತೆ ಶರಣರು ಹೇಳಿದರು.

"ಅಯ್ಯಾ ಎಂದೆನೆ ಸ್ವರ್ಗ, ಎಲವೋ ಎಂದೆನೆ ನರಕ..." (ಬಸವಣ್ಣ). ಮಾತಿನ ವರಸೆಯನ್ನು ತಿದ್ದುವ ಅತ್ಯಂತ ಆಪ್ತವಾದ ಸುಹೃತ್ ಸಮ್ಮಿತವಿದು.

*೩. ವಚನವು ಕಾಂತಾ ಸಮ್ಮಿತವಾಗಿ (ಮಿಸ್ಟಿಕ್ ಪ್ರೇಮಭಕ್ತಿ):*

ದೇವರೊಡನೆ ಜೀವಾತ್ಮವು ಪ್ರಿಯತಮೆಯಂತೆ ಬೆರೆಯುವ ಬೆರಗು ಇದು. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿಯ ವಚನಗಳು ಅಪ್ಪಟ ಕಾಂತಾ ಸಮ್ಮಿತ. ಇಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಭಾವ ಮತ್ತು ರಸ ಮಾತ್ರ ಪ್ರಧಾನ. ಭಗವಂತನನ್ನು ಪ್ರೇಮದಿಂದಲೇ ಒಲಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ತೀವ್ರತೆ ಇಲ್ಲಿದೆ.

ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿಯವರ ವಚನ: "ಬೆಟ್ಟದ ಮೇಲೊಂದು ಮನೆಯ ಮಾಡಿ ಮೃಗಗಳಿಗೆ ಅಂಜಿದೊಡೆ ಎಂತಯ್ಯ? ... ಚೆನ್ನಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನದೇವ, ನಿನ್ನ ಒಲಿಸುವೆನಯ್ಯ..." ಎಂದು ಹೇಳುವ ಮೂಲಕ, ಒಲವಿನ ದಾರಿಯಲ್ಲೇ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಒಲಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಕಾಂತಾ ಸಮ್ಮಿತದ ಅತ್ಯುನ್ನತ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಜಗತ್ತಿಗೆ ತೋರಿದ್ದಾರೆ.

*ಉಪಸಂಹಾರ:*

ಜಗತ್ತಿನ ಸಾಹಿತ್ಯ ಚರಿತ್ರೆಯಲ್ಲಿ, ಅತ್ಯಂತ ಕಠಿಣವಾದ ವೇದಾಂತವನ್ನು ಪ್ರಭುವಿನಂತೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಲೇ, ಪುರಾಣದ ಕಥೆಯಂತೆ ಆಪ್ತವಾಗಿ ಬುದ್ಧಿ ಹೇಳುತ್ತಲೇ, ಕಾಂತೆಯಂತೆ ರಸವತ್ತಾಗಿ ಒಲಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಅದ್ಭುತ ಶಕ್ತಿ ಇರುವುದು ಕೇವಲ ಕನ್ನಡದ ವಚನ ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರ. 'ಮಾರ್ಗ' (ಶಿಷ್ಟ) ಕಾವ್ಯದ ಬಿಗಿಮುಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ಭಾಷೆಯನ್ನು ಒಡೆದು, 'ದೇಶಿ' (ಜನಪದ) ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಮಾನ್ಯವಾದ ದರ್ಶನವನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಟ್ಟ ವಚನಗಳೇ ನಿಜವಾದ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಜಗತ್ತಿನ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕಾವ್ಯಗಳಾಗಿವೆ.